Tiecelins gekras

Eriks blauwe ogen

2012-01-27T03:51:00.000-08:00

Ik kreeg zowaar een beetje medelijden met Erik Schilp tijdens de documentaire over wat er allemaal misging met het Nationaal Historisch Museum (NHM) afgelopen dinsdagavond. Je kon heel goed zien wat het hele drama met hem deed. Hij merkte het ook aan zijn gezondheid en zijn relatie en zijn moeder maakte zich terecht bezorgd om hem. Michiel van Erp, de filmer-interviewer die dicht op de lip van alle betrokkenen zat, concentreerde zich op de mooie, porceleinblauwe ogen van Schilp. Die stonden op een bepaald moment, naar het einde van het drama en de docu toe, bepaald wanhopig. En dat terwijl de ex-directeur van het Zuiderzeemuseum alltijd wat onverzettelijks heeft; iets als een koppige, stijfnekkige kleuter met zijn 'bullet head'. En zijn doordringende ogen. Ik dacht soms: Van Erp vindt Erik wel leuk. Hij nam hem veel vaker in beeld dan collega Valentijn Bijvanck, die volgens mij de boel wat makkelijker opnam. Niet zo'n oppotter, lijkt me. Maar er kwam steeds maar weer een close-up van die ogen.

Nou had Erik ook wel reden om wanhopig te worden, want mensen wat een zooitje was dat. We kregen een behoorlijk pijnlijk beeld van wat er voor politiek gekonkel in Nederland plaats vindt als het om een prestige-object gaat. Want dat bleek het NHM toch echt wel te zijn. Wat begon als een idee van Jan Marijnissen vanwege de, waarschijnlijk, eerlijk gevoelde bezorgdheid over het gebrek aan historische kennis van de Nederlander en een opgeklopt behoefte van de noodzaak om je eigen identiteit te bepalen, verzandde in een farce. Waarbij de steeds meer water bij de wijn doende Marijnissen nou niet bepaald een goede indruk achterliet.

Wat ook wel goed duidelijk werd was dat de beide 'jonge honden' (nou ja, veertigers...) die de directie van het NHM zouden gaan uitmaken, wel erg stomme fouten maakten. Wie gaat er nou zonder overleg een door de minister vastgestelde locatie verzetten? Wie schoffeert er nou een potentiële buurman door niet met hen te communiceren over allerlei voor beiden geldende beslissingen? Wie gaat er nou mee in een plan om dan maar het NHM in het uitgewoonde en popperige Soestdijk te vestigen? Wie controleert er niet eens wat voor onzin er op zijn website te lezen is? Ik bedoel maar: als je een stukje over Canon-held Karel de Grote, overgenomen van ANNO, vol laat zitten met fouten en aannames gebaseerd op fabels dan vraag je om ongeloofwaardigheid. En dat was maar één stukje; het wemelde er van de historische onzin. Hier wreekte zich het gebrek aan bonafide historici in de opzet van het project. Conservatoren, communicatie-jongelui en it-ers genoeg (maar waarom een Engels bureau ingehuurd voor de vormgeving? hebben we die hier niet?) maar iemand die ze wijst op historische fouten, bij een historisch museum, was er niet.

Buiten het feit dat ik, persoonlijk, vind dat we helemaal geen NHM nodig hebben, was die confrontatie van een nogal naïeve directie die wild om zich heen creëerde met doorgewinterde oude politieke rotten een fatale. Bij welke laatste categorie ik Plasterk bepaald niet reken, maar hij gaf tenminste nog toe dat hij naïef was geweest ten opzichte van zijn eigen collega's. Hier was dus weer heel duidelijk te zien hoeveel macht politici in onze democratie hebben. Het gaat niet meer om het misbruiken van de geschiedenis voor de eigen agenda of zuil, maar het gebruiken van het door de stemmer verleende mandaat om partij-politieke spelletjes te spelen. En dat ten koste van vele miljoenen euro's, niet alleen voor het traject naar de opening van het NHM toe, maar ook binnen het politieke bedrijf. Denk maar eens aan al die vergaderingen in dure locaties, persconferenties, auto's met chauffeur, etentjes, etc. Ik ben geen figuur die zegt dat politici alleen maar hun zakken vullen van onze belastingcenten, maar deze hele toestand heeft door al die fouten en het traineren door allerlei ego's veel meer gekost dan nodig was. Ik ben in dat kader wel benieuwd of we nog eens zullen zien hoe die 15 miljoen zijn besteed. Maar ik houd mijn adem niet in.

Ik ben benieuwd wat Erik en Valentijn nu aan het doen zijn. Of ze hun relaties, gezondheid en familiebanden hebben kunnen repareren en weer vol goede moed aan het werk zijn in hun eigenlijke beroep. Of juist er volledig uitgestapt zijn. Ik zou zelf echt heel wat anders zijn gaan doen en de politiek voortaan helemaal hebben vermeden. Zoals ik tijdens mijn loopbaan meer dan eens heb gedaan. Maar wie ben ik? Ik ben geen Erik Schilp en heb zeker niet zulke blauwe ogen. Ook met Valentijn heb ik niks; zijn idee van hedendaagse mode vermengen of zich laten inspireren door klederdracht zag ik ver voor hij dat in Middelburg deed al in het Gemeentemuseum in Den Haag, dat vroeger zo'n mooie kostuumcollectie had. Confrontaties binnen de kunsten en media zijn in, maar ze worden gauw een maniertje en dan kun je toch beter terugvallen op een goed verteld en kloppend verhaal. En daar heeft een historisch museum behoefte aan. Niet aan door politiek gesteggel verpeste overbodige en veel te dure prestigeprojecten als een NHM.

Middeleeuwse canon van Nederland: een klein stapje los van de traditie

2011-11-27T07:31:00.000-08:00

De langverwachte canon over de Nederlandse middeleeuwen is uit. Hij is bij uitgeverij Walburg Pers verschenen in een serie van diverse andere historische canons die daar zijn geproduceerd. Zoals te verwachten is het boek opgedeeld in 50 ‘vensters’ en die zijn rijk geillustreerd: wel 293 plaatjes en platen op 192 pagina’s. Elk venster bestaat uit drie of vier pagina’s, waarvan de illustraties ongeveer de helft innemen. Ook zijn er kaartjes in opgenomen en af en toe kadertekstjes. Ik moet zeggen: het ziet er fris en kleurig uit en het is vakkundig vormgegeven.

Het probleem met een canon van 50 vensters ov er 1000 jaar geschiedenis is dat het noodzakelijkerwijs een verzameling weetjes en feiten is. Je kunt er natuurlijk nooit erg de diepte mee ingaan en verbanden ertussen zijn niet makkelijk te leggen. Traditioneel worden die feiten doorspekt met verhalen die meestal van fabuleuze herkomst zijn. Dit boek staat er ook vol mee. Verhalen helpen om de geschiedenisles levendiger te maken, maar omdat ze allemaal zo legendarisch zijn, wordt het begrip voor het verleden er niet helderder door. Het gevaar bestaat zelfs dat met name de middeleeuwen tot een soort sprookjesland worden gemaakt. Kuipers en zijn mede-auteurs hebben uiteraard geprobeerd nuchtere geschiedenis te schrijven. Ze vermijden ook niet het vermelden van controverses en stippen nieuwe denkbeelden over oude problemen aan. Het met gulle hand toevoegen van fabels en mythes, doet dat uitgangspunt echter een beetje teniet. Het maakt het hele verhaal daarom wat onevenwichtig.

Voor een historicus, en zeker een mediëvist, bevat het boek ook weinig verrassingen. Er zijn maar een paar echt nieuwe vensters. Het eerste gaat bijvoorbeeld helemaal over de Romeinen en hun Germaanse bondgenoten. Het tweede vermeldt de nogal heftige, maar al lang bij kenners bekende, mededeling dat de Friezen eigenlijk Saksen, Angelen en Juten zijn. Vorig jaar kon men dat al lezen in Lenderings en Bosmans, De rand van het rijk (2010), welk boek overigens niet wordt genoemd als bron. Ik heb trouwens de indruk dat dit nieuws nog steeds niet in Friesland is doorgedrongen, hoewel het al zo’n vijftig jaar bekend is. Na deze eerste klappen komen de traditionele, ook in de tien tijdvakken van De Rooij voorkomende, onderwerpen aan de orde. Men gaat in een rotvaart door 1000 jaar geschiedenis, zoals elk geschiedenisboek uit het verleden de middeleeuwen behandelde. Niets nieuws onder de zon dus. Wel leuk is de aandacht voor de ketter Tanchelm en de Kleine IJstijd en, omdat Vlaanderen ook wordt meegenomen (wat ik zeer terecht vind), komen ook de Guldensporenslag plus zijn gevolgen voor Holland en Zeeland en de carrière van de Arteveldes langs. Er is dus wat vernieuwing, maar nog niet veel.

De indeling is thematisch: politiek en vorsten worden afgewisseld met kerkelijke geschiedenis en economie. Telkens zitten hier ook vensters met culturele onderwerpen tussen zoals die over de liedjes schrijvende hertog Jan (die van de pils) en een hoofdstuk over volkscultuur. Persoonlijk ben ik blij dat er ook wat aandacht aan klimaat, waterstaat en ontginnings- en nederzettingsgeschiedenis wordt besteed. Dat kan in zo’n kader natuurlijk nooit uitputtend, maar het staat er in ieder geval in.

De schrijver, Jan Kuipers, heeft een soepele stijl en weet diverse soms ingewikkelde problemen meestal in eenvoudige taal te gieten. Uit betrouwbare bron weet ik dat dit boek voor leken is bedoeld, dus dat moest ook wel. Toch zet ik dan soms nog wel wat vraagtekens bij bepaalde zaken, die ik nou niet zo eenvoudig verwoord vindt of waar je toch wat uitleg bij nodig hebt. Zo wordt het begrip ‘ministeriaal’ nauwelijks uitgelegd, moet je als leek toch even opzoeken wat roosvensters, steunberen en luchtbogen zijn of wat een haam is. Het is bijvoorbeeld ook handig om een plaatje ervan te hebben als je leest dat de symbolen van de Bourgondiërs een vuurslag en een naar hen genoemd kruis waren. Dat Kuipers, als Zeeuw en medeschrijver van de Zeeuwse canon, af en toe wat extra aandacht aan zijn provincie besteedt kan ik billijken. Zijn eigen medeschrijvers, Goffe Jensma en Oebele de Vries, zijn aangetrokken om enkele typisch Friese onderwerpen in te vullen die Kuipers niet zo in zijn bagage had. Er is verder telkens aan het eind van zo’n venster gezorgd voor een kort literatuurlijstje. Curieus vind ik wel dat daarin soms naar de andere canon-boeken van de Walburg Pers wordt verwezen. Mag dat wel? Of is dat gewoon zakelijk denken? Een stilistisch minpuntje vind ik dat Kuipers af en toe de neiging heeft om wat kleurrijke bijvoeglijke naamwoorden te gebruiken, die me steeds een beetje deden opschrikken: spijkerharde opportunist (45), mystieke schemer (124), droomachtige spiralen (125, of is dit een hertaling van ‘dreaming spires’ oftewel de torens van de colleges in Oxford?) en monumentale bisschop (163, over David van Bourgondië). Het is een beetje of je een populaire schoolmeester hoort. Maar misschien is hij dat ook wel…

Ik ontkom er niet aan deze canon te vergelijken met de beide door Ben Speet geschreven delen 3 en 4 in de serie de Kleine geschiedenis van Nederland. De boeken bevatten iets minder illustraties op ongeveer anderhalf keer het aantal, iets kleinere, pagina’s. De middeleeuwen worden, zoals te verwachten is van een canon, in het werk van Kuipers cs dus beduidend korter beschreven. Toch komt de stof behoorlijk overeen, al had Speet meer ruimte om de thema’s uit te werken. Zo besteedde hij de nodige aandacht aan het rechtswezen in de vroege middeleeuwen, ging hij wat dieper in op wat Karel de Grote allemaal deed en had hij wat meer ruimte voor andere dan alleen Willibrord als missionarissen en voor de noormannen. Speet had ook meer verhalen over de Hollandse graven, handel, kerk en de hogere cultuur. Hij was echter beduidend Hollandocentrischer dan het nieuwe boek: Brabant, Gelre en het Sticht kwamen er nauwelijks in voor en het Friesland, Groningen, Drenthe en het Oversticht van na 1000 al helemaal niet. Vlaanderen bleef trouwens bij Speet helemaal buiten beeld. Bij Kuipers krijgen die provincies wel de nodige aandacht, ook geholpen door de Friese mede-auteurs natuurlijk. Zo hoort het ook. Het is ook eerlijker ten opzichte van al die lezers buiten de Randstad. Holland, als rijkste en daardoor ook belangrijkste gewest van de noordelijke Nederland, is echter ook hier het meest genoemde land, op de voet gevolgd door Vlaanderen, met Brabant , Zeeland, het Sticht en Friesland als derde tot en met zesde.

Toch zijn er een paar curieuze leemtes te vinden in de nieuwe canon. Zo blijven de praktijken van het leenstelsel nogal onderbelicht. Is dat vanwege de nieuwe inzichten over feodaliteit sinds Fiefs and vassals (1994) door Reynolds? Terecht is, vind ik, de geschiedenis van de islam afwezig, behalve als het even over de kruistochten gaat. Hierin wijkt dit boek af van alle methoden en van Speet, waarin bij de tijd van monniken en ridders deze godsdienst en zijn gevolgen toch uitgebreid behandeld worden. Ik heb dat al eerder politiek correct genoemd, al hoort het in internationaal verband er natuurlijk wel bij in het voortgezet onderwijs. Ook mis ik in de nieuwe canon de redenen en gevolgen van de Investituurstrijd, de kritiek op de kerk in de late middeleeuwen (die alleen bij de Moderne Devotie even langs komt) en de weerslag in het culturele leven daarvan in de steden. Wel wordt een venster besteed aan volkscultuur, maar ik keek er wel een beetje van op toen ik las dat daar ook de heksenvervolgingen bij hoorden. Die horen mijns inziens toch meer bij de kerk thuis.

En dan de illustraties… Ik heb elders al geschreven dat ik die in de methodes en andere geschiedenisboeken nogal voorspelbaar vind. Je ziet ook steeds dezelfde. Met name de schoolplaten van Isings zijn zeer populair en hier vind je dan ook bijna alle middeleeuwse die hij heeft gemaakt (7) weer terug. Maar ook oudere, veel dubieuzere historieprenten komen in het boek voor. De schrijver probeerde dat in zijn inleiding ook te verantwoorden, maar ik heb daar problemen mee. Juist die prenten geven geen goed beeld van de tijd. Ze zijn zo goed als allemaal achterhaald en dan behoren die van Isings nog tot de besten. Je krijgt er dus geen goed beeld over de middeleeuwen van. Dat vind ik jammer want er zijn genoeg goede platen uit middeleeuwse bronnen te vinden. Het ziet er naar uit de de beeldredactie zich er niet al te veel moeite voor heeft getroost. Alleen vijftiende-eeuwse miniaturen en schilderijen (die overigens dikwijls oudere gebeurtenissen portretteren) zijn ruim vertegenwoordigd: 101 stuks. Uit de veertiende eeuw komen er 19, waarvan een groot deel uit het Manesse handschrift van ca 1305-1322 afkomstig is, uit de dertiende en twaalfde eeuw elk één, uit de elfde niks en dan een achttal uit de achtste tot en met de tiende eeuw. Uit de vijfde tot en met de zevende eeuw is er ook niks. Ik vind dat mager. Natuurlijk wordt dat wel wat gecompenseerd door afgebeelde voorwerpen uit de betreffende tijd, maar 38 is ook niet echt veel, als je het spreidt over die 10 eeuwen. Er zijn ook nog 23 foto’s van historische gebouwen en een re-enactment (waar ikzelf nog als monnik op de rug te zien ben: uiterst rechts, p. 59),

11 kaarten (mooi en fris vormgegeven) en mijn persoonlijke favorieten: de 11 reconstructies. Met name die van historische landschappen vanuit de lucht door Ulco Glimmerveen vind ik zeer geslaagd. Uit eigen ervaring weet ik echter dat er veel meer te vinden is over die perioden die in dit boek zo spaarzaam van tijdeigen materiaal zijn voorzien. Dit is voor mij weer de zoveelste gemiste kans.

Ben ik dan ontevreden over Nederland in de middeleeuwen? Geenszins. Ik vind het een mooi, behoorlijk compleet en goed geschreven boek, waar de al wat ingevoerde leek veel van zijn gading in kan vinden. Een volstrekte leek zal echter niet altijd begrijpen wat Kuipers bedoelt en dat is misschien jammer, maar een bezoekje via Google aan Wikipedia kan daar antwoorden voor leveren. De vraag is alleen: gaat men dat doen? En, nog belangrijker, wie gaat dit lezen? Historici, en met name mediëvisten, weten dit allemaal al en ze kennen de plaatjes van haver tot gort. Is het boek dan bedoeld voor onderwijzers en leraren die hun stof willen uitdiepen? Die kennen en/of bezitten waarschijnlijk de boeken van Speet al. Bovendien: hebben ze wel de tijd om deze kennisverbreding toe te passen? Gaan leerlingen dit boek dan kopen of voor Sinterklaas krijgen? Ik betwijfel het. Daarvoor is het te veel: meer van hetzelfde, dat ze al uit de lesboeken kennen. Ik denk niet dat ze dertig euro gaan uitgeven aan wat extra lesstof. Behalve misschien die enkeling die later historicus wil worden (zijn die er nog?). Dus wat is dan het publiek? De grijze golf; mijn leeftijdsgenoten die van hun pensioen genieten en de historische musea bevolken? Ik weet dat de meesten kapitaalkrachtig zijn (hoewel…) maar als je het alleen van die groep moet hebben… Of misschien is het voor die spaarders die ook de andere canons al hebben en zo weer wat completer worden. Ook geen grote groep, lijkt me. Kortom: ik hoop voor de uitgever en de schrijvers dat het goed verkoopt, maar ik heb er een beetje een hard hoofd in. Over een jaar zullen we weten of ik hier te somber over was.

Jan Kuipers, mmv Goffe Jensma en Oebele de Vries, Nederland in de middeleeuwen. De canon van ons middeleeuws verleden (Zutphen 2011)

Moeten historici niet eens wat meer populariseren?

2011-11-16T05:51:00.000-08:00

Rutger Bregman was niet de eerste die het wetenschappelijke wereldje een sekte van zichzelf in stand houdende intellectuelen noemde die expres ingewikkelde boeken schrijven die louter bedoeld zijn voor de collega’s. Zie: http://www.trouw.nl/tr/nl/4556/Onderwijs/article/detail/3031340/2011/11/13/Wetenschap-wordt-een-vrijwel-ondoordringbare-sekte.dhtml

Dikwijls is die mening geventileerd door mensen die uit dat wereldje waren gevallen of er geen toegang toe konden krijgen. Kinnesinne dus. Niet bij Bregman, want dat schijnt een briljant geschiedenisstudent te zijn (haalde zijn BA met het dubbele aantal studiepunten: uitslover, zeggen we hier dan) die in zijn onderzoeks MA fase al jongere jaars lesgeeft. Hij is ook geen herintredende deeltijdstudent, maar een jongen van 24. En hij heeft naast de studie nog veel andere dingen gedaan en geschreven. Kortom: niet de eerste de beste.

Ik kan me wel een beetje verplaatsen in die karakterisering van wat er op universiteiten plaats vindt. Ik heb er in mijn tijd in Leiden alleen weinig last van gehad. Mijn docenten middeleeuwse geschiedenis waren een stel relatief jonge, enthousiaste en deskundige historici met veel zeer leesbare boeken en artkelen op hun cv. En ik was natuurlijk geen 20-jarig groentje zonder veel relevante vooropleiding toen ik begon met studeren. Dat die jonge studenten door die wetenschappelijke mores geïntimideerd werden kan ik me daarom best voorstellen. Dat er om die reden veel afvielen ook. Aan de andere kant was het mooi om te zien hoe een gedeelte van die jongelui rond het begin van de masterfase opbloeiden en hun hoekje in het vak vonden. Misschien lag het aan Leiden en mijn faculteit, maar ik heb die universitaire gebruiken nooit als hinderlijk ervaren. Integendeel. Ze waren evenzovele gereedschappen om goed onderzoek te kunnen doen en er helder en duidelijk over te leren schrijven.

Ook heb ik nooit moeite gehad met het lezen van boeken met voetnoten en een bibliografie. Integendeel. Ver voor ik ging studeren begreep ik het nut daarvan. Dat sommigen dat type boeken als ‘moeilijk’ ervoeren kon ik daarom ook niet volgen. Ik gooide het dikwijls maar op de luiheid van die critici die liever een eenvoudige geschreven spannend verhaal met veel kleurenplaatjes lazen . Omgekeerd maakte we in Leiden ook altijd grappen over de boeken of artikelen van docenten als er geen of nauwelijks plaatjes in stonden. Of als hun boeken te snel bij De Slegte lagen. En dat konden ze best waarderen.

Misschien ben ik dus verwend als ik geen last heb gehad van de “professoren kaste”. Toch wil ik wel een aanvulling geven op dit nogal felle betoog van Bregman. Ik heb altijd begrepen dan wetenschappers opgeleid worden om hun vak tot in de puntjes te beheersen, onderzoek te doen, daarover te publiceren en vervolgens het resultaat in zo’n vorm aan het bredere publiek te presenteren. En dan wel op zo’n manier dat het door hen, zonder wetenschappelijke opleiding, kan worden begrepen en kan worden geïntegreerd in hun eigen kennis van welk onderwerp dan ook. Populariseren, heet dat. Ik heb begrepen dat een beetje een lelijk woord is in kringen van wetenschappers. Waarom dat zo is, begrijp ik niet. De universiteit, de salarissen van de docenten en veel van de onderzoeken worden betaald uit openbare middelen. Die worden door het hele, in ons geval, Nederlandse volk via de belastingen opgebracht. Dan is het niet meer dan normaal dat het volk ook op een begrijpelijke manier de opgedane kennis te horen of te lezen krijgt. En dan bedoel ik niet via een klein berichtje over een nieuw inzicht in de wetenschapsbijlage van de krant of als media event bij Pauw en Witteman of Van Nieuwenhuizen.

Neem nou de middeleeuwse geschiedenis. In mijn onderzoek naar de middeleeuwen in de Nederlandse lesmethoden kwam ik veel al lang achterhaalde kennis tegen. In mijn boekenkasten staan vele, de laatste 20 jaar door Nederlandse en buitenlandse historici geschreven werken, waarin de recentste bevindingen op mediëvistiek gebied te lezen staan. Die kennis is dus niet in de schoolboeken terecht gekomen. Hoe komt dat? Hebben de schrijvers ervan die boeken niet gelezen? Vonden de uitgevers het niet belangrijke genoeg om hun, soms nauwelijks van vorige edities aangepaste teksten te vernieuwen? Of hebben historici nagelaten deze schrijvers en uitgevers van samenvattingen van hun recentelijk opgedane kennis te voorzien? Ik weet het niet zeker en daarom ga ik daar in de nabije toekomst ook naar op zoek. Ik weet wel dat het heel nuttig zou zijn als die nieuwe informatie voor juist dit doel , het onderwijs, steeds snel beschikbaar is op bijvoorbeeld een centrale plek, waar iedereen erbij kan. Gemiddeld elke vijf jaar zijn lesmethoden aan vernieuwing toe (of nu, met de tien tijdvakken, zo om de tien jaar) en het zou nuttig zijn als bij de schrijvers of uitgevers door historici samengevatte artikelen en boeken klaar lagen om in de nieuwe editie verwerkt te worden.

Is dat te veel gevraagd? Willen historici dat? Dat ze het kunnen is buiten kijf en er zijn er veel die al heel begrijpelijke boeken schrijven waarvan de inhoud zo overgenomen kan worden. Maar voor hen die juist die ‘moelijke’ boeken schrijven moet het toch een fluitje van een cent zijn hun werk in een paar pagina’s te karakteriseren? En dan kunnen ze er ook gelijk bijzetten hoe hun bevindingen afwijken van wat vroeger gedacht werd. Als waar is wat Rutger Bregman schrijft en dat de universitaire 'sekte' dat soort popularisering juist tegenhoudt, kan ik dat wel vergeten. Maar ik geloof daar niet in. Zeker niet waar het mijn oud-docenten betreft. Hoe het bij andere universiteiten toegaat weet ik niet, maar als daar ook jonge, enthousiaste historici rondlopen moeten die met bovenstaande argumenten toch over te halen zijn? Ik begrijp dat Kleio, het blad van de VGN (http://www.vgnkleio.nl/vgn), eigenlijk al een beetje die functie vervult, maar, zoals ik al eerder schreef, dat staat voornamelijk vol met de geschiedenis van de laatste twee eeuwen. Andere perioden komen maar mondjesmaat aan de orde. Waar je dan ook weer vragen bij kunt stellen. Punt blijft dat de informatie uit de stukjes in Kleio dikwijls weer niet in de lesmethoden terecht dreigen te komen. Het artikel over de afwezigheid van ridders in het tijdvak Monniken en ridders door Antheun Janse is daar een voorbeeld van. Het werd echter pas in 2009 gepubliceerd, toen die ridders al lang in dat tijdvak in de lesmethoden zaten. Het is afwachten of ze in een volgende editie eruit zullen zijn gehaald. Of dat het tijdvak een andere naam krijgt.

Een historicus is een illusie-verwoester

2011-10-27T05:36:00.000-07:00

Onder de kop ‘De koude douche van de geschiedenis’ discussieerden afgelopen woensdag 26.10.2011 emeritus-hoogleraar filosofie van de geschiedenis Frank Ankersmit met Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen over de onthullingen die enkele historici de laatste tijd over ons verleden hebben gedaan. Het ging hier om de ‘ontmaskering’ van Vincent van Gogh als een “manipulator en leugenaar” en de ontdekking dat sommige verzetsgroepen er nogal maffia-achtige praktijken op nahielden. Ik heb geen van beide boeken gelezen, maar vooral dat laatste was me al tientallen jaren bekend. Wijlen mijn vader kon daar sterke staaltjes van vertellen. Ik kreeg aan de eettafel al orale geschiedenis; natuurlijk dikwijls zwaar aangedikt en waarschijnlijk volkomen subjectief. Maar toch. Wat Van Gogh betreft: ik mag zijn schilderijen graag, maar heb nooit de moed gehad die dikke brievenboeken te lezen. Bovendien is dit natuurlijk allemaal ver na ‘mijn’ tijd.

Het gaat mij echter om het gevoel van teleurstelling dat uit de kop sprak. Ankersmit legde uit dat dat er nou eenmaal bij hoort. Als iets net gebeurd is kun je het nog goed navertellen al is het nog gekleurd doordat je er nog geen afstand van kunt nemen. Dat navertellen wordt met de jaren minder. Dan begint het beeld te vervagen en vertekent het en dan begint het interpreteren. Al naar gelang het onderwerp kan dat een positief of negatief beeld opleveren, maar in ieder geval wordt het een verhaal . En dat verhaal is nogal romantisch en krijgt óf rooskleurige óf pikzwarte trekken. Pas na verloop van jaren en nieuwe, hopelijk objectieve, onderzoeken in de beschikbare bronnen wordt het beeld gecorrigeerd. De recente geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog is daar een goed voorbeeld van. Maar ook de middeleeuwen (zonder hoofdletter, Trouw) heeft zo een flink stuk van zijn kleurrijke kanten verloren. Volgens Ankersmit. Degenen die mijn stukkies lezen, weten dat daar bij de leek nog heel wat op af te dingen is, maar hij heeft gelijk dat de historici zelf inmiddels wel ongeveer weten hoe de vork toen in de steel zat.

“Er zit wat anti-emotioneels in de geschiedschrijving” zegt Ankersmit, maar het is onafwendbaar en noodzakelijk. Dat maakt het er niet prettiger op, geeft hij toe, want het gaat ten koste van de bekende nostalgische gevoelens die mensen graag koesteren. De filosoof komt daarop natuurlijk met het bekende post-moderne bezwaar dat die “onttoverende” werking eigenlijk niets zegt over de geschiedschrijving maar juist wel wat over de schrijvers-historici. Ja hoor, dat weten we nou wel: niemand is ooit echt onbevooroordeeld. En er zullen ook altijd al of niet verborgen agenda’s blijven. Learn to live with it, en doe je best zo eerlijk mogelijke conclusies te trekken uit het materiaal dat je hebt gekozen (!) om een probleem op te lossen. En, vooral: geef het toe als later blijkt dat je fout zat. De historiografie is al veel te lang het toneel van vetes tussen historici geweest, die pas ophielden met de dood van de kemphanen. Waarna hun leerlingen eindelijk hun bedenkingen konden uiten. En zo weer nieuwe controverses uitlokten.

Waar Van Tongeren wel gelijk in heeft is dat historici niet anders dan met hedendaagse ogen naar de geschiedenis kunnen kijken. Maar dat hebben ze altijd al gedaan. We hebben nu alleen meer kennis. Als dwergen op de schouders van reuzen kunnen we gewoon verder kijken. Bovendien zijn we steeds minder gebonden aan onze ‘zuil’ of ons ‘geloof’ en zijn er tegenwoordig veel betere verdedigingen tegen manipulatie van de geschiedenis door overheden in onze democratische regeringsvorm. Niet dat politici niet zouden willen dat historici soms meer op hun hand waren, maar dat is een ander verhaal…. En het is te hopen dat geen enkele historicus zich nog ooit daarvoor zou lenen. Maar ik houd mijn adem niet in.

Waar geschiedkundigen wel voor moeten oppassen, zegt Ankersmit ter afsluiting, is dat ze zelf geen nieuwe mythes creëren: “verzetshelden zijn eigenlijk misdadigers, de geniale kunstenaar is in feite maar een profiteur en een manipulator”. Het doorprikken van mythes en het ontmaskeren van helden is verder natuurlijk een aantrekkelijke manier om in de publiciteit te komen. Je zit zo bij Pauw en Witteman of Van Nieuwenhuizen aan tafel en dat komt je oplagecijfers uiteraard ten goede. En als je dat zelf niet wil, zal je uitgever je wel pushen.

Voor mij komt het erop neer dat ik het vooral eens ben met Ankersmit als hij zegt dat elke historicus verplicht is om “te blijven zoeken naar wat er ‘echt’ gebeurd is, in het besef dat je altijd door je eigen ogen, tijdgebonden, ogen kijkt en dus nooit in volle scherpte zal zien.” Kanttekening daarbij is natuurlijk wel dat het al bijzonder moeilijk is om je eigen tijd te bevatten. Je moet maar hopen dat er uit het verleden voldoende betrouwbaar materiaal over is om conclusies over historische gebeurtenissen te kunnen trekken die hout snijden. Je doet dat inderdaad eerst voor jezelf, maar wel met de bedoeling je lezers mee te laten delen in je vondsten en hen te helpen een duidelijker beeld te krijgen van het verleden. Dat daarbij een gevoel van romantisch heimwee sneuvelt moet dan maar. Nostalgie is leuk, maar het is geen geschiedenis.

Om met de middeleeuwen te eindigen: het ontmaskeren van allerlei mythes en fabels over die periode is al vele jaren gaande. Het probleem is dat de leek er niet aan wil en in dat gevoel bevestigd wordt door de media. Je mag hopen dat het met de wat recentere geschiedenis makkelijker gaat, al zie ik dat oor en die zelfmoord van Vincent vG niet zo gauw uit het denkraam van het publiek verdwijnen. Dat diverse leden van verzetsgroepen niet zulke lekkere jongens en meiden waren was onder de langzaam zeldzamer wordende tijdgenoten genoegzaam bekend, maar werd meestal met de mantel der liefde (of schaamte) bedekt. Daar praatte je niet over, behalve onder elkaar. Historici zijn dan net journalisten: die zijn niet bang voor een lekker verhaal dat de boel eens flink door elkaar schudt. En nu maar hopen dat ze niet naast hun schoenen gaan lopen.

Ontzettend ontzet

2011-10-14T03:06:00.000-07:00

Omdat ik toen op vakantie was heb ik de krant van donderdag 29 september gemist. Zodoende kwam ik het stuk van Henny de Lange over de foto van Leidens Ontzet van Erwin Olaf in Trouw pas vanmorgen (12/10) tegen toen ik de oude kranten even doorkeek op mogelijk interessante artikelen. De teaser op de voorpagina maakte me al aan het schrikken want daar zag ik de beruchte pestdokters met hun maskers opduiken. En ja hoor: in het cultuur en media katern van De Verdieping stond het hele tafereel over de volle breedte van een pagina te pronken.

Het werd door de auteur een “eigentijds historiestuk” genoemd. Dat laatste is, volgens Van Dale, een “schilderij of toneelstuk dat een geschiedkundig feit tot onderwerp heeft”. Het eigentijdse is erin gelegen dat er naast een verbeelding van het historische feit van het ontzet van Leiden ook nog een mp3-speler, een moderne bril, een I-pod, een sm-riempje (wat zou dat zijn?) en een Chanel-achtig tasje te zien zijn. Leuk! Dat maakt het waarschijnlijk een stuk verteerbaarder voor de moderne beschouwer. Olaf wilde ze namelijk prikkelen om goed te kijken en zo steeds maar weer nieuwe dingen te ontdekken. Een “visueel feest” dus: zoek de anachronismen. Of je op school een geschiedenis werkboek openslaat.

De foto past in een traditie. Al eeuwen worden dergelijke historiestukken gemaakt om allerlei redenen. Dat was dan meestal om een historische gebeurtenis in de gedachten van het volk te verankeren en hen ervan te overtuigen dat hier geschiedenis gemaakt werd ter meerdere eer en glorie van volk en vaderland. Er stonden altijd een paar helden op in strijdbare poses. Ze moesten tot voorbeeld dienen voor de natie en het volk aanzetten tot pattriottisme en trots. Een belangrijke overeenkomst tussen al die historiestukken was echter dat ze bijzonder onhistorisch waren (en zijn). De geschiedenis werd er meestal naar hartenlust in gemanipuleerd. Juist vanwege de verplichting van het geven van het goede voorbeeld betekende dat dat negatieve of niet zo heldhaftige zaken onder het tapijt werden geveegd.

Een andere eigenschap van die stukken was het binnen één kader brengen van meerdere gebeurtenissen die in het echt bepaald niet gelijktijdig plaatsvonden. In de middeleeuwen deed men dat door bijvoorbeeld om een centraal thema een serie stripachtige gebeurtenissen in kadertjes daaromheen te zetten, waar je de hoofdpersoon steeds weer in tegenkwam. Erwin Olaf heeft dat hier ook gedaan. De mythe van de minnares van de Spaanse belegeraar, die hem overgehaald zou hebben nog een nachtje te wachten met een defiitieve aanval op de stad, kun je in dezelde Pieterskerk terugvinden als het binnenkomen van de geuzen, de burgemeester die zijn arm (of zijn lichaam, daar zijn de geleerden het niet over eens) aan de hongerigen te eten wil geven, de onverzoenbare opstelling van Van der Does en Van Hout en de godin van de overwinning (is het nu Nikè/Victoria, die gevleugeld hoort te zijn, of toch Pallas Athene/Minerva, gezien de medusakop op haar schild). En de pestdokters die een lijk wegdragen.

Die pestdokters… Gerard Soeteman en Paul Verhoeven hadden voor hun tv-serie Floris (1969) een stel mannen met maskers nodig en haalden ergens de fabel vandaan dat dokters die de pest behandelden die dingen voor hadden. Ze werden hierin waarschijnlijk geïnspireerd door een van een Italiaan nagestoken gravure van kort na 1656 door Paulus Fürst uit Neurenberg van een persoon met zo’n masker. Als je de tekst erbij goed leest zie je dat er over een fabel over een dokter Schnabel (dottore Becco) wordt gesproken. Dat is een commedia dell’arte figuur (Il Dottore) die een potjeslatijn sprekend, laf en inhalig type dokter voorstelt die in de geïmproviseerde toneelstukken van die tijd ongenadig te kijk wordt gezet. En in de commedia dragen de spelers maskers! Een andere Duitse graveur, Gerhard Altzenbach uit Keulen, nam die prent (gespiegeld) over en voegde er een onderschrift aan toe waarin hij schreef dat dokters er tijdens de pest in Rome echt zo bijliepen. En in 1661 drukte de Deense dokter Bartholin in één van zijn geneeskundige werkjes nogmaals een kleinere versie van deze figuur af en vermeldde erbij dat je dergelijke dokters in Venetië (!) kon tegenkomen. Hij had zeker het carnaval meegemaakt in de stad (waar hij echt was geweest) die als bakermat van de commedia beschouwt wordt.

Het kwaad was in 1969 inmiddels geschied. In Nederlandse historische stukken en strips, evenals boeken en films komen deze pestdokters in ruime getale voor. En het internet heeft ze sinds de jaren ’90 over de hele wereld verbreid. Als je pest, plague, pestdokter en plaguedoctor googlet kom je allicht één van die gravures tegen. Of een slechte hertekening ervan. Inmiddels staan in musea poppen in deze uitmonstering en wordt erbij verteld dat ze zo tijdens de Zwarte Dood (1348-51) rondliepen. En lopen er re-enacters in rond die in die dracht kinderen de stuipen op het lijf jagen bij zulke evenementen als een Gezondheidsfestival of het Gebroeders Van Limburg weekend. Maar het klopt niet. Op geen enkele prent, gravure, schilderij of miniatuur die scenes uit pestjaren illustreren kom je dergelijke dokters tegen. En ik heb er inmiddels honderden gezien. En nu staan ze weer op de foto van Erwin Olaf over het ontzet van Leiden in 1574.

Ja, ging het daar maar over. Maar dit is natuurlijk net zo’n stuk gemanipuleerd verleden als alle andere historiestukken. De middeleeuwse historieschilders wisten niets van hoe men er voor hun tijd uitzag. Ze beeldden bijbelse figuren en Romeinse martelaren gewoon uit in de kleding die ze zelf droegen. In de Renaissance deed men een poging klassiek-achtige kostuums op figuren uit de eigen tijd te schilderen en dat hield men tot ver in de achttiende eeuw vol. Pas in de negentiende eeuw ging men echt onderzoek naar historisch kostuum doen en ontstonden er reconstructies van kleding die ook in de historiestukken uit die eeuw terechtkwamen. Of die neo-gotische of neo-renaissance schilders nu wel zo betrouwbaar te werk gingen is de vraag, maar ze probeerden het tenminste. In die traditie moet je ook de schoolplaten van Jetses, Bottema en Isings zien. Goede probeersels maar in hun tijd was echt nog niet alles over kleding bekend en men deed dan soms maar wat.

Dat excuus heeft een hedendaagse ‘historieschilder’ niet. Inmiddels is wel zo’n beetje bekend wat mensen in het verleden droegen, ook dankzij de re-enacters en levende geschiedenis spelers. Maar op een enkele uitzondering na staan er in dit ‘schilderij’ geen laat zestiende-eeuwers. Het is voornamelijk zeventiende-eeuws wat je ziet en dan ook nog mensen in diverse stadia van ontkleding. Alsof het hebben van honger je ook immuun tegen Hollands herfstweer maakt. De zestiende-eeuwer liep zelfs niet in zijn hemd, behalve als het echt nodig was. Maar wat doet die dwerg daar dan en die drie blote mannen? Is dat een keuze van Olaf, die wel van wat decadentie houdt? Of waar slaat die scene met het opzetten van de galg in de kerk op? Of waarom staat daar een donkere medewereldbewoner tegen die pilaar?

Ik weet het niet hoor, maar als ik dit zie denk ik alleen maar: ik hoop niet dat mensen gaan denken dat het op 4 oktober 1574 werkelijk zo toeging of eruit zag. Want dat was niet zo. En er liepen ook geen pestdokters met maskers rond, want die bestonden dus niet. Ik lees bij de reacties op een vergelijkbaar artikel in de NRC echter al: “Zeer bijzonder. Zo in te zetten in de geschiedenisles!” Je moet er niet aan denken.

Inmiddels is allang bekend hoe het wel toeging tijdens het beleg en het ontzet van Leiden. Er zijn de laatste jaren enkele goede boeken uitgekomen over de achterliggende geschiedenis, met materiaal uit eigentijdse bronnen en gedegen reconstructies van wat nu precies waar gebeurde en waarom. De mythes zijn allang ontkracht, maar ga dat maar eens aan het 3 oktober comité vertellen. Die zeggen dat de verhalen , inclusief dat van de Spaanse veldheer en zijn Hollandse minnares en de arm van Van der Werff, “waarschijnlijk niet waar” zijn. Nee: ze zijn niet waar! En met zo’n ‘iconisch beeld’ als dat van Olaf blijf je maar bezig met het voortzetten van die geschiedvervalsing. Van de stad van mijn Alma Mater had ik meer wetenschappelijke diepgang verwacht.

...we doen een walsje...

2011-08-29T03:19:00.000-07:00

Sprak de voorman van een muziekgroepje gisteren, zondag 28 augustus 2011, vroeg in de middag op de Grote Markt van Nijmegen. Het was de laatste dag van het Gebroeders Van Limburg Festival (GvLF): "het grootste Middeleeuwen-festival van Nederland", zoals dat voorop het programmaboekje staat. De muziekgroep, met o.a. een accordeon, stond op zo'n overdekt high-tech pop-podium achter een microfoon en in de ruimte ervoor, tegen de terrassen bij de Waag aan, stonden de leden van een dansgroep klaar om het walsje daadwerkelijk te gaan doen. Ik verbaasde me die dag al lang niet meer over waarom er een wals gespeeld en gedanst zou worden, want die dans is zo rond het midden van de 18e eeuw ontstaan, maar het deed wel de deur dicht. Ik hield het festival voor gezien.
Het was die morgen al niet best begonnen. Bij het beklimmen van de kerktrappen vanaf de Stikke Hezelstraat viel me een daar hangend bord op: Slinger Chips. Eronder stond een grote kist aardappelen. Aardappelen? In de 16e eeuw ingevoerd uit de Amerika's en zo in de late 18e eeuw hier pas volksvoedsel geworden en nu lagen ze te spetteren in de olie op een middeleeuws festival? Op het Stevenskerkhof aangekomen (daar stonden onze ambachtslieden) bleek er nog een eetkraam te staan, nu met hammetjes en vleesspiesjes die je aan rustieke sta-tafels kon opeten. Ernaast stonden, midden in het pad dat volgens de brandweer vrijgehouden moest worden, een paar op, zo te ruiken, petroleum brandende fakkels op schouderhoogte. tScapreel heeft altijd behoorlijk veel moeite om de vuurtjes die bij sommige ambachten horen door de brandweer goedgekeurd te krijgen (er is in de 15 jaar dat we bestaan nog nooit iets misgegaan met die vuurtjes: afkloppen!) maar hier liepen mensen met o.a. nylon jacks vlak langs die open vlammen. Ik ben maar niet te lang blijven kijken en ik hoop dat er geen mensen brandwonden hebben opgelopen.
Niet alleen op het Stevenskerkhof gebeurden vreemde dingen. In het Kronenburgerpark stonden de militaire kampen. Daar lieten de re-enacters hun kunnen zien en stond de spectaculaire trebuchet zakken water tegen een toren te slingeren. Altijd leuk voor de kinderen. Er waren ook veel ridders in ijzeren pakken en helmen. De jongetjes, en hun vaders, vonden het prachtig. Of ze echter goede voorlichting over het middeleeuwse krijgsbedrijf kregen is de vraag. Zo hoorde ik een huurling beweren dat zwaarden zo duur waren dat alleen de rijke ridders die op het slagveld gebruikten. Huurlingen zijn meestal geen ridders, maar hij had zelf wel zo'n ding opzij hangen. Rara, hoe kan dat?
Overigens waren er ook Schotten met rokken in dat middeleeuwse kamp. Zou de 18e eeuw behoren tot een fenomeen dat wel de 'lange middeleeuwen' wordt genoemd? Die Schotten zagen eruit alsof ze makkelijk met de slag bij Culloden (1746) mee hadden kunnen doen.
En toen kwam ook nog dat walsje...
Ik heb op weg naar het station nog een driekwart van de stoet gezien. De ridders te paard van HEI waren weer magnifiek, de jonge trompenblazers in hun nieuw grijs-roze livrei zagen er leuk uit, Wronghel & Wei speelde en zong prachtig en het antipendium van het St Olofgilde was spectaculair, maar de weesmeisjes met hun capertjes, de vrouwelijke witte monniken met bril, de acolieten op hun Spaanse sloffen en het arreslee-bellentuig van de paarden van de hertogin deden me de moed in de schoenen zinken. Ik vluchtte Nijmegen uit.

Henk in het NOS Journaal

2011-07-29T05:30:00.000-07:00

Vrijdag 29 juli ben ik in mijn werkkamer bij het Centraal Bureau voor Genealogie geïnterviewd door Pauline Broekema van het NOS Journaal. Het wapenregister van het CBG bestaat dit jaar 40 jaar en 28 juli was het dan ook precies zolang geleden dat het eerste wapen werd ingeschreven. Het wapenregister, waar ik één van de twee beheerders van ben, werd opgericht om burgerfamilies de gelegenheid te geven hun wapens te deponeren, om iedereen de gelegenheid te geven kennis te nemen van welke wapens niet-adellijke families voerden. Van het begin bestond de mogelijkheid een nieuw wapen aan te nemen en dat te laten registreren. Daar hebben velen gebruik van gemaakt. De teller staat nu op ruim 1150, waarvan ruim 700 nieuw zijn. Ga naar http://194.171.109.12/page/335/wapenregistratie als je meer van deze mogelijkheid af wilt weten.
Tussen 1980 en 1992 ben ik ook wapentekenaar voor dit register geweest en heb ik vele familiewapens ontworpen. Dat is sinds 2008 weer het geval, maar nu schilder ik die wapens niet meer met een penseeltje, maar teken ik ze op de computer. De tijd schrijdt voort...
Het interview werd op zondagavond 31 juli om 20.00 uur uitgezonden en later op de avond herhaald. Een uitgebreidere versie staat ook op de website van het Journaal: http://nos.nl/artikel/260607-eigen-familiewapen-nog-steeds-populair.html. De nieuwspagina van het CBG heeft er ook aandacht aan besteed: http://194.171.109.12/page/6/home+-+nieuws.

De moeite waard om er eens kennis van te nemen. Je komt zo te weten wat collega Guus van Breugel en ik daar allemaal uitspoken.

In de modder met Van nul tot nu

2011-07-20T04:02:00.000-07:00

Vanaf 1982 verscheen in het vrolijke weekblad Donald Duck een historische strip genaamd Van nul tot nu. Hij ging over een uit Australië teruggekeerd meisje, Ankie, die niks wist van de Nederlandse geschiedenis omdat ze daar down under nooit in was onderwezen. Ze werd erin bijgepraat door Methusalem de Tijdt (!), die zo oud was dat hij alles ook echt had meegemaakt. Een huis vol historische souvenirs moest dat bewijzen. De scenes tussen het meisje en de oude man waren realistisch geaquarelleerd door Co Loerakker, maar de historische plaatjes tekende hij in een komisch karikaturale stijl die ergens tussen Asterix en Fokke en Sukke inzat. Die bevatten vooral veel grappen en namen de geschiedenis niet echt serieus, terwijl Methusalem toch echt beweerde dat het allemaal zo gebeurd was. Het was dus een vreemd mengsel van serieus bedoelde geschiedenisles door schrijver Thom Roep, die vervolgens door allerlei komisch gedoe afgebroken werd. Historisch klopte er in ieder geval niet veel van. En dat vooral in het eerste deel dat tot 1648 liep.

Oberon, de uitgever van Donald Duck, gaf de serie later in vier delen uit en hij werd ontzettend populair. Na het verdwijnen van Oberon 1990 werd de serie door Big Balloon overgenomen. Tot voor zeer kort werd de hele reeks Van nul tot nu steeds herdrukt; ik heb de vijftiende druk van deel 1 uit 2009 in mijn bezit. Onbewust moet ik al eens plaatjes uit deze boeken hebben gezien, maar toen ik de strip eens goed ging bekijken vielen de schellen me wel van de ogen. Bij mijn onderzoek naar de middeleeuwen in de geschiedenismethoden was ik namelijk tegen een vraag opgelopen. Vanaf 1991 kreeg ik steeds meer vreemde denkbeelden over die historische perioden te horen van bijvoorbeeld publiek in Archeon of bij mensen die de LHO (www.dielanden.nl) zagen optreden. Dat was niet geheel te verklaren uit de schoolboeken die ik in diezelfde tijd bestudeerde (al kwamen daar ook wel die verhalen over vieze steden in voor). Juist in die tijd waren er na een periode van ongeveer 20-25 jaar mediastilte weer middeleeuwse films en series op tv en in de bioscoop te zien, dus de invloed van Hollywood op het cliché beeld steeg zienderogen. Dat verklaarde niet helemaal het beeld van de Nederlandse maatschappij in die tijd dat er wel gedeeltelijk mee overeenkwam. Schoolboeken van toen waren toch wat serieuzer, al zijn die clichés gedeeltelijk nog steeds terug te vinden in de moderne lesmethoden.

De smerige steden, de pest (inclusief gesnavelde pestdokters: ik ga daar nog eens iets over publiceren), de kasteelbanketten en –belegeringen, beulen met kappen met ooggaatjes, gulzige monniken, domme boeren en arrogante edelen, noem maar op: alles komt erin voor. En de middeleeuwse kleding is in tegenstelling tot die van de opstand niet om aan te zien. Kortom: het bekende werk. Maar wat blijkt nu. Als je op het internet gaat zoeken kom je allemaal recensies van en herinneringen aan Van nul tot nu tegen waaruit blijkt dat mensen hier veel van hun geschiedeniskennis uit hebben opgedaan. Sterker nog: de boeken worden tot nu nog steeds op scholen gebruikt. “Zo werd geschiedenis weer leuk...” schreef iemand. Jawel, maar hij klopte intussen van geen kanten en om de meest tragische gebeurtenissen of mensen met een komische gag of opmerking op te luisteren geeft wel een behoorlijk vertrokken beeld van het verleden. En als je dat soort zaken met elkaar gaat verwisselen is je kennis voortaan niet meer dan wat weetjes om mee te lachen. Zo werden die opmerkingen in Archeon over: “waar is de modder?” of “waar is de schandpaal?” begrijpelijker. We kwamen in aanraking met de Van nul tot nu studenten! En die gegevens moeten ook hun invloed op de geschiedenismethoden hebben gehad, want al werden ze niet op komische wijze gebracht, ze zaten en zitten er nog wel steeds in (zie mijn rapport).

Na mijn ontdekking dat kleuters al worden gehersenspoeld met het boek Lang geleden van Arend van Dam (zie http://www.scapreel.nl/html/boeken.html) valt hier weer een puzzelstukje op zijn plaats: die extreme ideeën over de Nederlandse middeleeuwen (en andere historische perioden) kwamen in de jaren negentig en komen misschien nog steeds uit een zeer populair stripboek. En wie weet zijn de schrijvers van schoolboeken die in de jaren tachtig met de Donald Duck opgroeiden er ook wel door geïnspireerd.

NHM exit, en nu de echte geschiedenis

2011-06-13T03:33:00.000-07:00

Ik ben vanaf het eerste begin een tegenstander van een nationaal geschiedenismuseum geweest. Dat was er namelijk al. Het Rijksmuseum was vanaf zijn vestiging in het gebouw van Cuijpers in 1885 ons NHM. De uit Den Haag afkomstige verzameling van het Nederlandsch Museum voor Geschiedenis en Kunst werd er een integraal onderdeel van, met de opdracht de vaderlandse geschiedenis te illustreren. Ik ben daar de afgelopen 40 jaar, al of niet met kinderen, heel wat keren geweest en steeds was het weer een leuk uitje. De nadruk lag weliswaar veelal op de 17^e en 18^e eeuw, maar in combinatie met de collecties middeleeuwse en renaissance kunst en die uit de 19^e eeuw, kreeg je toch een goed beeld van ons verleden. Het stikte er altijd van de schoolkinderen en toeristen. Tijdens de verbouwing, toen de collecties de boer opgingen, was ik blij dat ik eindelijk de zeven werken van barmhartigheid van de Meester van Alkmaar in museum Boymans eens rustig kon bekijken, in plaats van door fotograferende Japanners weggedrongen te worden.

En toen moest er ineens een nieuw NHM komen. Met nieuwe directeuren en een nieuw gebouw, maar zonder collectie. Die zou geleend moeten worden van alle andere musea in Nederland of anders zouden de stukken digitaal beschikbaar gesteld worden. Ik vat het maar even samen, maar daar kwam het op neer. Waarom? Omdat het de Nederlander bewust moest maken van zijn/haar geschiedenis. Huh? Sinds wanneer is dat de taak van een museum? Het onderwijs wordt geacht de jeugd te leren hoe de Nederlandse en later de Europese en wereldgeschiedenis in elkaar zit. Historische collecties in musea, en natuurlijk al het andere erfgoed over heel Nederland, dienen ter illustratie. Natuurlijk moet je er dan wel bijzetten wat het is en waar het in ons verleden past, maar een museum is er niet om de geschiedenisles te vervangen.

Zogauw ik dit dacht, ergens in 2008 denk ik, begon ik te twijfelen. Want was die geschiedenisles wel zo effectief. Ik was toen al van plan mijn onderzoek naar de middeleeuwen in de klas te gaan doen en wist zo’n beetje wat ik aan niveau kon verwachten. Dat werd in 2009 en 2010 maar al te duidelijk. Het geschiedenisonderwijs over de middeleeuwen was één en al ellende: verouderde opvattingen, clichëteksten op kleuterniveau en anachronistisch geïllustreerd. Collega-historici verzekeren me dat het wat betreft de prehistorie of oudheid, maar ook renaissance en gouden eeuw zeker zo erg is. En dat moest het NHM opvangen? Met toeters en bellen en ‘refelectielounges, gamerooms, virtuele landschappen, opnamestudio’s en internetfora’? Dat is toch wel het paard achter de wagen spannen, vond ik.

Hoe meer ik hierover nadacht en hoe meer ik op internet meedeed aan de discussies over zowel de belabberde onderwijsmethoden als de vol blunders staande informatie die het NHM zelf op zijn INNL website zette, hoe meer ik tot de overtuiging kwam dat er iets heel erg fout zit met de Nederlandse geschiedenis en het onderwijs erin. Als er vele tientallen miljoenen uitgetrokken moeten worden voor een nieuwe musuemstaf en een gloednieuw gebouw in plaats van die in het onderwijs te steken om het te verbeteren, dan is er toch iets mis in een maatschappij? Vandaar dat ik er helemaal niet rouwig over was dat dat geld teruggedraaid werd en zo het NHM min of meer werd opgeheven.

Maar hoe moet dat dan met het geschiedenisonderwijs? Mijn artikel in Kleio, het blad van de Nederlandse geschiedenisleraren, de verwijzing ernaar die ik aan de Onderwijzersbond heb gestuurd, en het rapport, bedoeld voor onderwijzers, leraren en uitgevers (en daarom in voor iedereen begrijpelijk Nederlands geschreven) zijn bedoeld om tenminste op één onderdeel een verandering te veroorzaken: de educatie over de middeleeuwen. Maar ik hoop dat het ook aan zal zetten om de rest van het geschiedenisonderwijs aan te pakken, zeker dat over de periode voor 1700. Want dat het in het onderwijs anders moet is wel heel erg duidelijk aan het worden (zie ook de column van Nelleke Noordervliet in Trouw van afgelopen zaterdag 11.6.2011: ‘Onderwijs is kapotgeëgaliseerd’).

Probleem is natuurlijk wel de crisis en de daarvoor ‘nodige’ bezuinigingen. Breek me de bek niet open over de onverantwoordelijke graai-bankiers die ervoor gezorgd hebben dat regeringen op alle leuke dingen van het bestaan moeten gaan korten, maar ook op de noodzakelijke aspecten van ons gewone leven. Nederland is bedekt met een uiterst fijnmazig netwerk van erfgoedinstellingen. Elk dorp heeft zijn historische vereniging, zijn oudheidkamer of museum, zijn archief, zijn monumenten of beschermde landschappen. En de steden zijn dikwijls nog veel rijker van dat alles voorzien. De geschiedenis is hier letterlijk om iedereen heen te bekijken. Je staat er als het ware constant middenin. Mijn Amerikaanse kennissen zijn hier hevig jaloers op. Maar worden kinderen daarvan bewust gemaakt? Nee. Misschien dat die enkele bevlogen en idealistische onderwijzers en leraren die hen mee naar buiten nemen dat voor elkaar krijgen en hen dan op de locale of regionale herinneringsplekken wijzen. En dat ook in de les voorbereiden en erna evalueren. Als het uit de lesboeken moet komen kun je het namelijk wel vergeten: verouderde informatie, knullig gebracht, ver van hun bed gesitueerd en geijkt via examens die op multiple choice quizjes lijken. Bovendien wordt de geschiedenis van het platteland in de canon en de 10 tijdperken zo goed als vergeten (toch het grootste deel van het land) en is het nog steeds een hollandocentrisch, chauvinistisch verhaal dat verteld wordt.

Nee, goed dat het NHM van de baan is. En nu maar hopen dat al die bedreigde en voornamelijk op vrijwilligers draaiende oudheidkamers en lokale musea, met de hete adem van Halbe Zijlstra in de nek, de handen in elkaar gaan slaan, en met het archief, de historische vereniging, de monumentenzorg, de archeologen en de historici regionale verbanden gaan leggen. Daarna kunnen we dan de jeugd uit de streek verrassen met op hun eigen omgeving gerichte lespakketten op internet (en niet in dure boeken) waardoor ze de vaderlandse geschiedenis van heel dichtbij gaan kennen. Op een schoolreisje kunnen ze dan alsnog eens naar het, dan hopelijk weer open, Rijksmuseum gebracht worden, waar ze ook nog de ‘plaatjes’ bij de praatjes over de grote politiek te zien krijgen. Zo wordt dan hun eigen omgevingsgeschiedenis opgenomen in het grote geheel. En als ze dan ook nog wat over de aangrenzende streek of die aan het andere eind van het land willen weten, kunnen we leuke reizende tentoonstellingen in de zaal voor de wisselexpo’s van het eigen museum neerzetten. Noem het een visioen, maar ik heb voor mezelf in ieder geval de eerste stap gezet. Heel treffend in dat verband was de opmerking van mijn jongste zoon toen hij mijn artikel in Kleio had gelezen: “maar waarom heeft niemand dat eerder opgemerkt?” Goeie vraag. Weten jullie daar een antwoord op?

Kleio-artikel uit!

2011-06-06T07:56:00.000-07:00

Mijn artikel 'Geen wc in de middeleeuwse stad? Onzin! Beeldvorming over de middeleeuwen in het onderwijs' staat in het zaterdag verschenen Kleio 3 (juni 2011), het tijdschrift van de Vereniging van Docenten Geschiedenis en Staatsinrichting in Nederland (VGN). De eerste aanvraag voor een lezing voor diezelfde VGN is al binnen. Nu de reacties afwachten. Verder is een maand lang mijn rapport, De middeleeuwen in de klas, gratis te downloaden via http://www.vgnkleio.nl/2-9/kleio/kleio-artikelen. Grijpt dus uw kans.
Ik moet overigens een voorbehoud maken. Toen ik vandaag de bewijsexemplaren in huis kreeg, bleek er een paragraaf met daarin een treffend voorbeeld van wat er mis is in het onderwijs geschrapt te zijn. Zonder overleg. Ook een illustratie was geschrapt en dat was niet aangepast in de tekst. Verder zijn drie los van elkaar staande kaderteksten achter elkaar aan het artikel toegevoegd, zodat ze als losse eindjes er een beetje achteraan bungelen. Ik ben daar niet blij mee en heb een protest laten horen.
Gelukkig staat het geschrapte stukje wel in mijn rapport (p 31-32) dus daar kan iedereen het alsnog lezen. Het is niet vleiend voor onderwijsonderzoekers, waarvan één inmiddels een hoge wetenschappelijke positie bezet. Meer zeg ik niet...

Stay angry...

2011-05-30T06:18:00.000-07:00

Kent u die reclame nog? Je ziet in één scherm twee baby's; de ene snoezig en de andere, nou ja, wat minder snoezig. Die snoezige die komt er wel, die laveert makkelijk met haar/zijn lieve snuitje door het leven, maar die andere... die moet daar veel meer moeite voor doen. Maar dan krijg je wel wat terug! Het blijkt een plaatje van Bill Gates te zijn. Het motto is dan ook: stay angry, want dat stimuleert het stellen van doelen en ontwikkelt het doorzettingsvermogen. Het had ook mijn motto kunnen zijn.
Niet dat ik nou zo'n lelijke baby was (zie foto) maar ik was een dromer en een beetje een nerd.

Ik had al heel jong zo mijn wensen en naarmate ik ouder werd werden die vaster omlijnd. Ik wilde eigenlijk striptekenaar worden, maar daarvoor kon je niet opgeleid worden. Toch is het gelukt. Ik wilde een nieuwe modernere stijl in de Nederlandse heraldiek introduceren. Dat sloeg aanvankelijk, op wat uitzonderingen na, niet zo aan, maar een aantal jaren geleden is het me toch gelukt die toe te passen in mijn werk voor het CBG. Tot tevredenheid, na wat aanvankelijke aarzeling, van de aanvragers voor wapenontwerpen. Ik wilde laten zien hoe middeleeuwers er echt uitzagen, na al in 1970 tegen de rare ideeën over die tijd te zijn aangelopen. In 1991 heb ik daarom een levende geschiedenis genootschap opgericht waarin we toonden hoe middeleeuwers uit verschillende perioden van die 1000 jaar geschiedenis erbij liepen en wat ze deden. Ik zag in datzelfde jaar dat ze in Archeon een volkomen verkeerd ingericht middeleeuws stadje wilden gaan maken en heb geprotesteerd. Gravendam zoals het er nu staat is het resultaat. Ik wilde mijn visie over de geschiedenis van voor ca 1700 ook intensiever aan een breder publiek overbrengen en erover vertellen. In 1996 startte daarom het historisch adviesbureau tScapreel dat inmiddels al 15 jaar vele tienduizenden, misschien wel honderdduizenden mensen in Nederland en België heeft voorgelicht over de echte geschiedenis. Ten leste wilde ik ook het onderwijs over 'mijn' middeleeuwen verbeteren. Om een gedegen onderzoek te kunnen doen en een klinkend rapport daarover te kunnen maken moest ik eerst een studie geschiedenis doen, vond ik zelf. Dat lukte binnen de tijd die daarvoor stond en met zeer goede cijfers. Binnenkort komt een artikel over de resultaten van dit onderzoek in het tijdschrift voor geschiedenisleraren, Kleio.
Ik wil maar zeggen: als je het echt wilt en maar doorzet, kun je echt wel bereiken wat je wilt. Natuurlijk is boos blijven niet de enige methode. Je moet ook de kansen die je krijgt herkennen en aangrijpen, want anders kan het alsnog mislopen. Ik zal er nooit zo rijk mee worden als Bill Gates, maar daar ben ik ook niet op uit. Net zomin als Bill misschien, maar hij zat nou eenmaal in een ander vak. Intussen is het wel van belang dat je scherp blijft. En kritisch. Dat ben ik, beide. En dat is door mijn studie alleen maar erger geworden. Mijn docent, Dr. Peer Vries, zei al in zijn eerste historiografie college: denk maar niet dat je als historicus populair wordt op verjaardagen en in de disco, want jij bent altijd die vervelende zeur die steeds: "ja, maar..." zegt. Hij had gelijk.
Ik word door velen op diverse fora en sociale sites gezien als een ouwe grump die overal wat op aan te merken heeft. Dat ik ook complimenten geeft wordt daarbij meestal vergeten. Ik zou afbrekende kritiek geven en mensen afbranden. Het heeft me al heel wat vervelende mail-wisselingen bezorgd en ik ben al van enkele fora of groups geschopt. Geeft niet. Ik was gewaarschuwd. Maar ik blijf doorgaan. Binnen de Landen van Herwaerts Over, het door mij opgerichte middeleeuwse LG genootschap, stond ik bekend als streng. Mensen wilden leuke glimmende middeleeuwse pakken aan en romantische bio's van zichzelf maken. Beide keurde ik af. Dat heeft leden gekost. Het heeft er wel voor gezorgd dat de LHO tegenwoordig nog steeds de best uitgeruste historische groep van Nederland is en dat veel (ex)leden zich nog steeds actief met de middeleeuwen bezig houden. Dat ze zelfs geschiedenis of aanverwante vakken zijn gaan studeren of in met de historie te maken hebbende beroepen zijn terecht gekomen. Daar ben ik nog best trots op. (Ex)leden spreken me nog wel eens aan op mijn houding van toen en zijn onveranderlijk achteraf blij dat ik geen zachte heelmeester was.
Dat blijf ik dan ook. Ik word nog steeds boos als een historisch museum geschiedenis met een knipoog wil laten zien. Of als het NHM onzin beweert op zijn website www.INNL.nl. Of als ze op erfgoed discussiegroepen met het spuien van ondoorzichtig jargon de praktijk van het overbrengen van onze historie uit het oog verliezen en niet meer doen dan lange artikelen schrijven in te dure vakbladen, saaie lezingen op congressen houden en onleesbare rapporten uitbrengen. Dan maar een vervelende grump, een te scherpe formuleerder, een bitse criticus. Als ik mijn grieven beleefd en bescheiden over probeerde te brengen dan hoorde ik er nooit meer wat van. Nu wordt er in ieder geval gereageerd en daarna soms gediscussieerd. Ik word nu gehoord en sommigen luisteren ook naar mijn mening. En zijn het er mee eens.
Ik blijf dus 'angry' maar geloof me, ik doe het voor jullie eigen bestwil...

E-mail is snail-mail geworden

2011-04-15T05:08:00.000-07:00

In 1996 abonneerde ik me op internet (wie kent TIP nog?) en was dus via e-mail bereikbaar. Dat was het jaar dat tScapreel werd opgericht en ik zag wel wat in de toepassing van moderne media in onze zaak. Eigenlijk kwam e-mail precies op tijd. De volgende jaren bleek namelijk dat Nederland steeds moeilijker telefonisch te bereiken was. Je kreeg antwoordapparaten of voice-mail, waarna je nooit meer teruggebeld werd. Mensen namen niet meer op en bij bedrijven kon kon je hoogstens nog een computerstem verwachten die je in de wacht zette, een stom muziekje afdraaide en je uiteindelijk meedeelde dat het nog 100 minuten zou duren voor je aan de beurt was en of je dan maar een andere keer terug wilde bellen. Het was om wanhopig van te worden. Zo kon ik geen zaken doen.
Gelukkig was voor mijn klanten mail toen ook nog nieuw. Rond 2000 was ik aan het experimenteren met een website en kreeg direct veel response via het daarin gezette mail-adres. Dat beloofde goede dingen. In 2001 ging onze website op ons eigen domein dan ook voorspoedig van start. Hij werd goed bezocht en het regende vragen en opdrachten, ondanks de toen ook al heersende 'crisis'. Ik beantwoordde mails altijd zo snel mogelijk. Meestal direct, maar in ieder geval binnen 48 uur; ik was natuurlijk ook wel eens weg. Dat had ik al geleerd van diverse collega-ondernemers in onze branche.
Het is nu echter al 10 jaar later en er is wel wat veranderd. Het was al gebruik dat ik na het mailen van een offerte of ander officieel bericht onderaan mijn brief zette dat de ontvanger snel moest reageren, omdat ik anders steeds weer moest herinneren aan verlopen van beslissingstermijnen. Dat hielp een paar jaar. Maar de laatste 3, 4 jaar gaat het echt lijken op de situatie met de telefoon van 1996-1999. Men reageert niet meer. Voorbeeldjes:
Er wordt via een mail een al of niet dringende vraag gesteld. Ik beantwoord die binnen 48 uur, meestal nog dezelfde dag. Er volgt geen reactie. Na een week vraag ik beleefd of men wat aan mijn antwoord heeft gehad. Er kunnen twee dingen gebeuren: ik krijg, met excuus voor het late reageren, nog een bedankje en dan is verder de kous af. Maar veel vaker hoor ik gewoon helemaal niks meer.
Ander voorbeeld: een instantie wil een evenement organiseren (en dat zijn dikwijls beroepsmensen, organisatiebureaus etc.) en vraagt ons om een offerte voor bijvoorbeeld een markt. Ik vraag onze mensen of ze kunnen en bereken de offerte, die ik per post, of tegenwoordig per mail, terugstuur. Ik hoor niks. Ik herinner hen er na 15 dagen aan (dan verloopt een eventuele optie) en hoor weer niks. Na een maand probeer ik het nog eens. En ik bel ook nog op: antwoordapparaat/voicemail. Na een paar maanden doe ik nog eens een herinnering uit. En dan wil nog wel eens iemand (meestal niet de originele contactpersoon) zeggen dat ze of het geld niet hadden rond kunnen krijgen of dat ze al wat anders hebben. Ik ben dan inmiddels al behoorlijk chagrijnig: waarom dat niet even laten weten? Nu heb ik weken voor niks zitten wachten, terwijl die beslissing al tijden geleden was genomen.
Dit is allemaal zakelijk, maar het gaat in het privé-leven hetzelfde. Ik reageer op een mail, een uitspraak in een forum, of op Facebook, en er is een enkeling die reageert. Vervolgens reageer ik weer daarop, maar dan bloedt alles weer dood.
Wat is dit?
Gebrek aan opvoeding? Onhandigheid in 't communiceren? Luiheid? Ongeïnteresseerdheid? Gewoon zakelijke onkunde of hufterigheid? Is mail niet snel genoeg meer en moet ik toch aan de Twitter? Maar ik wil helemaal niet weten wat iemand zit te eten of wie er voorbij het raam loopt...
Ik hoor wel eens van mensen die zeggen: ja, maar ik zit op m'n werk al de hele dag voor een computer, dan ga ik thuis ook nog eens niet zitten mailen. Of: het is zo druk, ik kom niet aan het beantwoorden van mails toe. Maar dat is in de particulier sector. Zaken en bedrijven kunnen het zich toch niet veroorloven niet bereikbaar te zijn? Ze kunnen het toch niet maken niet te reageren op service door anderen, op hun verzoek, aan hen geboden? Dat is toch slecht voor de zaak? Is het incompetentie? Ik hoor zoveel om me heen dat jonge mensen 'business studies' doen: hoort die etiquette naar de klant toe er niet bij? Of ik kom mensen tegen die 'communications studies' doen en ik denk: leer je eerst eens minder horkerig gedragen en reageer eens normaal. Of ben ik nou een 'old grumpy' aan het worden?
Ik zit nu dikwijls een week op een antwoord op een mail van mijn kant te wachten; dat is nog langer dan de gewone post, de 'snail-mail' erover deed om een brief ergens te bezorgen. E-mail is wat mij betreft de nieuwe snail-mail geworden.
Ik ben benieuwd of mijn lezers dezelfde ervaringen hebben.

Nieuwe Scapreel website online

2011-03-25T09:27:00.000-07:00

Na een proefneming vorige week vrijdag is nu de definitieve versie van de nieuwe website van historisch adviesbureau tScapreel online. Er moet nog een Engelse pagina komen, er moeten nog wat foto's gemaakt worden en er zitten nog een paar CSS gerelateerde probleempjes in, maar als ik dat allemaal gedaan heb is hij wat de basis betreft kaar. Er moeten nog wat beslissingen genomen worden over bepaalde activiteiten, maar dat merkt de bezoeker geleidelijk zelf wel. Ook zal ik nog wat zaken aanpassen in de code, maar dat ziet de bezoeker dan weer niet, maar het is wel goed voor onze bekendheid en vindbaarheid.
Na 10 jaar van vormgeving volgens het kranten-voorpagina principe, met veel korte teasers die naar langere pagina's leiden, ben ik over gegaan naar een meer menu-gestuurde website. Ook had ik genoeg van het nogal bleke uiterlijk van de website: ik wilde wat meer kleur. Mijn jongste zoon Laurens heeft daar de aanzet voor gegeven en door mijn oudste zoon Jasper ben ik op de weg van CSS (cascading stylesheets) gezet door de tijdige gift van een handboek daarover. Voeg daaraan toe een studie van een paar maanden en veel geëxperimenteer met Dreamweaver CS4 en ik kan zeggen dat ik een tamelijk kloppend eerste product met dat programma heb gemaakt waarin CSS helemaal is toegepast. Ook de met SPRY gemaakt uitklappende menu's werken (alleen nog die lange woorden zien te knippen...).
Misschien ga ik de komende tijd, naast alle privé en werk drukte, nog wel eens aan de vormgeving zitten sleutelen, maar dit is het voorlopig wel. Ik hoop dat mijn lezers hem kunnen waarderen. En dat ze me dat laten weten. Trouwens... tips voor verbeteringen zijn altijd welkom, evenals correcties van geconstateerde tikfouten.
Veel plezier.

Het oog van de regisseur

2011-03-06T04:11:00.000-08:00

Ik kreeg gisteren van Pat van Beirs, de helft van het schrijversduo van Galgenmeid (zie recensie http://www.scapreel.nl/html/recensies.html) een stukje toegestuurd over mijn lievelings-grumpengebied: historische filmkritiek. Het is van Jonathan Jones, een journalist van de Guardian, die over kunst schrijft. Lezers kunnen het zelf nalezen op http://www.guardian.co.uk/artanddesign/jonathanjonesblog/2011/feb/28/artists-accurate-history-robin-hood.
Zijn argument is dat een historische film helemaal niet het echte historische verhaal hoeft te vertellen als het er maar lekker uitziet. Hij is daarom nogal weg van Ridley Scott (Gladiator, Kingdom of Heaven, Robin Hood) die in zijn ogen "the look and heft of history" creëert. Nou kan ik me daarbij wel wat voorstellen. Ik ben zelf als kunstenaar opgeleid en kan heel goed zien wat Scott doet. Hij maakt mooie plaatjes en interessante actiescenes en dat kan ik waarderen. De slag in het dennenwoud tussen Romeinen en Germanen uit Gladiator staat me nog steeds scherp voor de geest. Dat was een indrukwekkend stuk film; niks mis mee. En zo waren er in zijn films nog veel meer gedenkwaardige scenes. Af en toe had ik zelfs de indruk dat hij de dialogen in (half) closeup maar een beetje afraffelde om maar weer snel naar een mooi totalshot of een intrigerend uitgelicht interieur te kunnen snijden. In ieder geval lette hij niet echt op de acteerprestaties van zijn sterren, die ik altijd nogal vlak vond acteren in zulke dialogen. Zeker Russell Crowe is altijd een nogal houten kop in die films.

Voor ik afdwaal: ik heb er begrip voor dat je een stuk echt gebeurde geschiedenis niet zondermeer in een film kunt verwerken. Daar lopen historische gebeurtenissen te langzaam voor en bestrijken ze dikwijls een te grote periode om in anderhalf uur te kunnen proppen. Ook zijn er meestal te veel mensen bij betrokken en als je dat in een film zou moeten weergeven weet de kijker op den duur niet meer wie wie was. Dan combineer je personen of je geeft een deelnemer meer te doen dan hij in het echt deed, etc. Alle begrip.
Het is wat anders als je historische feiten gaat vervalsen. Zoals bijvoorbeeld in de Schotse film gebeurde, maar dat is echt de enige niet. Daar heb je bij een fictief verhaal als bij Robin Hood natuurlijk niet zo'n last van, zoals Jones dat ook opmerkt. Wel heb je, mijns inziens, de plicht dat als je er historische personen in verwerkt, zoals prins of koning John, daar een beetje geloofwaardig en op zijn biografie gebaseerd personage van te maken. Maar dat ben ik; ik zie dat niet zoveel gebeuren.
Ik heb eveneens begrip voor het lekker tastbaar maken van de middeleeuwen zoals Ridley Scott dat nastreeft. Wat me dan wel ergert is dat hij blijkbaar geen of te weinig deskundigen om zich heen heeft die weten hoe het er toen uitzag. En hij is niet de enige regisseur die daar gebrek aan heeft. Kleding en wapenrusting klopt zelden met de uitgebeelde periode. Kasteel- en paleisinterieurs hebben een totaal gebrek aan kleur en laten onveranderd kale steen en vloeren zien (zie daarom eens dit: http://www.scapreel.nl/index.html). Eetgewoonten gaan nog steeds van dik hout zaagt men planken en ik heb zo goed als nooit in de periode gebruikt aardewerk en ander tafelgerei gezien. Gevechten worden blijkbaar al een eeuw door dezelfde choreograaf geörkestreerd want ik zie nog steeds gescherm met zwaarden (met twee handen vastgehouden, want ze zijn blijkbaar nogal zwaar) en het onder de slagen duiken of er juist overheen springen. Ik juich altijd een beetje cynisch als ik die clichés weer voorbij zie komen. Om even bij dat laatste te blijven. In de jaren 70 zag ik de beide musketierfilms van Richard Lester en was overdonderd door het historisch kloppende beeld, het acteren en vooral het rapiervechten. Die werden verzorgd door de Engelsman Bill Hobbs (Hampstead 1939), toen nog een tamelijk jonge beginnende fight director . Wat hij deed met rapieren was nog nooit vertoond. Een paar jaar daarvoor had hij ook de vechtscenes in Polanski's Macbeth gearrangeerd en die waren al net zo bijzonder. Later zou hij nog in films werken als Robin and Marian, Excalibur, Brazil, Pirates, Willow, Cyrano de Bergerac (die met Depardieu) en de Patrick Bergin TV Robin Hood serie. Alle hebben gemeen dat ze onconventionele vechtscenes bevatten die nu juist niet het saaie en voorspelbare schermen laten zien. Ook in Shakespear in Love, Count of Monte Christo (2002) en Casanova (2005) zit wat van zijn werk. Alles lekker excentriek. Maar Ridley Scott en vele andere regisseurs gebruiken vechtinstructeurs en arrangeurs die er een potje van maken.
En dat is nog maar alleen het vechten. Iedereen die mij kent en volgt weet dat ik zo goed als altijd wat aan te merken heb op kleding, decor en gebruiken. Natuurlijk is dat een specialisme en zijn er maar weinig die van dergelijke zaken afweten, maar het ziet er naar uit dat de regisseurs er ook helemaal niet naar op zoek gaan. Ik heb de indruk dat de meeste, en dan is Scott misschien nog wel een beetje een uitzondering, eerder naar de producten hun voorgangers kijken en bij zichzelf zeggen: zoiets moet ook in mijn film, want dat vind ik mooi. Ik zie tenminste zeer dikwijls dergelijke cliché-oplossingen in films voorbij komen die ik dan begroet als oude bekenden. Dat kan toch anders? Waarom niet eens met decor en kostuum doen wat Richard Lester (in mijn ogen een ondergewaardeerd regisseur) met het vechten in zijn musketiersfilms deed? En nou ik eraan denk: hij had ook prachtkostuums en geweldige decors.

Tijdlint. Een voorlopig verslag

2011-02-21T03:41:00.000-08:00

Ik wilde niet wachten tot ik de nieuwe opstelling Archeologie van Nederland in het RMO eens op mijn gemak had kunnen bekijken. Zondag 20 februari had ik al weer zoveel frustratie opgelopen dat het er nu al uit moet. De ontwerpers en uitvoerders hebben een mooi en dynamisch geheel neergezet, mooi uitgelicht (behalve het toevoeginkje over de gouden Peel-helm...) en netjes vormgegeven, maar de door mij al jaren terug geconstateerde gebreken blijven maar terugkomen. Context, het verhaal achter de dingen, zeg maar, is wat ontbreekt.

Deze keer is uitgegaan van de vindplaatsen, een aantal per periode, waarbij de prehistorie, omdat die natuurlijk het langste duurde, oververtegenwoordigd is. Dit houdt in dat in plaats van een paar vondsten uit alle mogelijke (maar niet alle...) sites er een lading verschillende stukken te zien is. Of juist een lading van hetzelfde maar met kleine variaties, zoals de kuil met misbaksels uit Brunssum-Schinveld. Er ligt nu dus een stapel trechterbeker aardewerk die in een hunebed is gevonden en zo'n drie generaties begravingen vertegenwoordigt en geen keuze uit alle of de meeste hunebedden. Het is nog behoorlijk veel ook, dus het kinder speurboekje vraagt prompt: "Kun jij tellen hoeveel potjes er staan?" Didactisch hoor.
Nou kom ik niet in de eerste instantie voor de prehistorie, dus het deel waar ik het langste bleef was natuurlijk de middeleeuwen. Uiteraard waren de Merovingen met een graf vertegenwoordigd en kregen we een overzicht van wapens en verder krijgstuig te zien dat in Dorestad gevonden was. Oude bekenden; ik had ze bijna allemaal al op de net afgelopen Dorestad tentoonstelling daar gezien. Maar nu stond er wel meer bij te lezen. Wat, weet ik nog niet, want het was me een gedrang daar.
De echte middeleeuwen begonnen met de opmerking dat "...steeds meer mensen in de buurt van kastelen, kerken en kloosters wonen. Hier werd handel gedreven en was het veilig." Nou, nou! Dat is wel even de boel omdraaien. Het kwam natuurlijk wel eens voor dat een dorpje bij een kasteel uitgroeide tot een stad, maar kerken werden meestal pas gesticht als er genoeg mensen ergens woonden om er één nodig te maken. Na een ontginning bijvoorbeeld. De vroege kloosters werden zo goed als allemaal ver van de bewoning gebouwd en al trokken ze op den duur soms wat bewoners voor de poort aan, steden zijn er nauwelijks bij ontstaan. De latere stadskloosters van de bedelorden of de moderne devotie hadden bestaande steden met een flinke bevolking nodig om te kunnen overleven. En er zijn genoeg steden die niet bij een kasteel zijn ontstaan.
In dit gedeelte was mijn woonplaats Dordrecht zowaar met twee opgravingssites vertegenwoordigd: het huis te Merwede een paar kilometer buiten en het minderbroedersklooster midden in de stad. Bij het eerste vondstcomplex stond dat het huis uit de dertiende eeuw dateerde, maar dat was dan de eerste fase. De vondsten die er lagen dateerden allemaal uit de tweede fase van ca 1340 tot 1421. De beroemde oudste Nederlandse blokfluit die ze daar in de oorlog hebben gevonden werd wel genoemd, maar niet getoond, want die ligt op de tentoonstelling Riddersporen in het Hof in Dordrecht. Daar werd overigens niet naar verwezen, wat ik wel een beetje vreemd vond.
Van de opgraving van het minderbroedersklooster, die ik ik begin jaren tachtig archiefmatig heb gevolgd, was een grafkeldertje met wat resten van de unieke wandschilderingen te zien. Die werden in het bijschrift gedateerd op de vijftiende eeuw, maar ik zie daar de typerende houdingen, kleding en penseelvoering van de vroege veertiende eeuw in. Foutje?
Toen ik daar stond kwam er trouwens een rondleider voorbij die een grote groep gemengde Nederlanders dingen over dat klooster begon uit te leggen. Nou, daar werd ik niet blij van. Op de vraag van een kind wat monniken waren begon hij me toch een onzinverhaal op te hangen! Het was meer dan duidelijk dat hij het verschil tussen de scriptoria bevattende abdijen van Benedictijnen en Cisterciensers en de stadskloostertjes van de Franciscanen, waar dat helemaal niet gebruikelijk was, niet kende. Ook vertelde hij dat de monniken de hele dag niks anders deden dan bidden, terwijl toch zelfs de contemplatieve orden zich tussen de getijden door met handarbeid bezig dienen te houden. En de Franciscanen deden nog wel meer ook. Dit, en nog meer, was een treffend staaltje van verkeerde voorlichting. Je zag gewoon het cliché bij de luisteraars post vatten. Een kennis vertelde me dat de rondleiders in het RMO, volgens eigen ervaring, min of meer hun eigen verhaal mogen vertellen en dat ook zelf maken zonder controle van een bevoegde museummedewerker. Ik had geen moeite dat te geloven.
Een ander 'foutje' was dat bij het volgens het bijschrift twaalfde of dertiende-eeuwse herseniertje (waar geen maliekap aan vast zat!) een plaatje getoond werd van elkaar de hersens inslaande vroeg-veertiende-eeuwse ridders. En daar was nog geen hersenier op te zien ook.
Door de hele tentoonstelling waren onder het knap vormgegeven kronkelende tijdlint enkele historische slaapplaatsen ingericht waar kinderen net konden doen of ze in het verleden sliepen. Een eenvoudige versie van het Oseberg-bed stond er bij de viking afdeling en bij de latere middeleeuwen: een fourposter! Nou ken ik geen bedden van dat type van voor 1500, maar wat erger was dat het ook nog niet leek op een zestiende-eeuws hemelbed. Gewone rechte palen, die in de tijd zelf altijd bewerkt zijn en/of gedraaid, kwamen uit hoofd- en voeteneind en stonden vrij in de lucht. De traditionele dichte 'hemel' was afwezig. Zo'n bed heet niet voor niets zo! Aan een dun roetje hingen doorzichtige witte gordijnen, terwijl die in de middeleeuwen en renaissance (en veel later) van dikke wollen stof waren. Ze dienden niet om muskieten tegen te houden, maar tegen de kou! Het achtergordijn was een reproductie op klein formaat van een tapijt uit de serie laat vijftiende-eeuwse Vlaamse tapijten die bekend staat onder de titel La Dame à la licorne die nu in het Musée de Cluny in Parijs te zien is. Nou zijn dat enorme dingen, die bedoeld waren als wandbekleding in een paleis, niet als beddegordijn. Daar hingen geheel andere soort kleden aan. Niet alleen dat, maar ook het dekbed en de kussenovertrekken waren van lappen met hetzelfde decor gemaakt. Kortom: er klopte geen hout van. Zo zag een middeleeuws bed er niet uit, laat staan een renaissance bed. En zo was het niet bekleed.
Er waren nog meer zaken waar ik over viel, maar deze blog is al lang genoeg. Maar, zoals gezegd, de belangrijkste misser was dus weer de context. OK, spullen uit een kasteel, maar waar diende alles voor? OK, grafkeldertje van klooster, maar waarom een keldertje en niet gewoon een kuil? Spullen uit een beerput, maar wat deden ze daar mee en hoe kwam het in de put terecht? En dat manco was er echt niet alleen bij de middeleeuwen. Zo was er die vitrine vol met bronzen bijlen, maar geen woord over het gebruik ervan en de status die men eraan ontleende. Waarom doet een museum als het RMO dat nou steeds weer? Ik snap het niet hoor.Jullie wel?

Rapport 'De middeleeuwen in de klas' verkrijgbaar

2011-02-04T03:49:00.000-08:00

Sinds gisteren is het door mij geschreven rapport over de middeleeuwen in de Nederlandse geschiedenis lesmethoden verkrijgbaar. Het heet De middeleeuwen in de klas. Een evaluatie van geschiedenis-lesmethoden. Het beslaat 36 pagina's waarin de 7 methoden voor het basisonderwijs en 6 voor het voortgezet onderwijs worden behandeld. Maar niet alleen dat. Ook de middeleeuwen in de Canon en de beide boeken van Ben Speet over de tijdperken van Monniken en ridders en die over Steden en staten worden meegenomen. Vervolgens komen de getekende illustraties aan de beurt. Als laatste worden de extra lesmaterialen behandeld, zowel die in druk als die op websites e.d., evenals de diverse beeldbanken. Het geheel wordt afgesloten met een samenvatting en een aantal aanbevelingen.
Hoewel het de neerslag is van een wetenschappelijk onderzoek is het niet voor de wetenschapper geschreven. Iedereen die hier kennis van wil nemen zal het kunnen begrijpen. Wel worden er voetnoten gegeven en staat er een literatuurlijst achterin.
Het rapport kost € 8,00 omdat ik wel iets terug wil zien van een jaar werk in mijn vrije tijd. Kenners hebben me bezworen dan € 8,00 niet veel is voor dit resultaat. Als je het wilt hebben, mail me dan even op henk.tjong at telfort.nl. Je krijgt dan een factuur voor het bedrag terug per kerende mail. Als het geld op mijn rekening is gestort, mail ik je het bestand toe. Het is maar 178 Kb, want er staan geen plaatjes in.
Ik verzeker iedereen dat het een serieus stuk is dat de bedoeling heeft de discussie op gang te brengen over wat de Nederlandse jeugd op school over de middeleeuwen leert. En wat hun ouders en grootouders tot hun vreemde beeld van die periode heeft gebracht. Lezers van mijn blog weten inmiddels al veel over mijn conclusies en opvattingen over geschiedenisonderwijs. Nu heeft iedereen een ook de kans om te zien waar die vandaan komen.

Start MEP

2011-01-23T11:38:00.000-08:00

Het is begonnen: het middeleeuwse educatie project (MEP) is van start gegaan met het versturen van een geïllustreerd artikel naar het geschiedenislerarentijdschrift Kleio. Zo'n woord kan je in Scrabble flink wat punten opleveren, maar dat is nu eenmaal wat het is: het orgaan van de VGN. Ik kaart de al eerder op dit blog geconstateerde misverstanden over de middeleeuwen die onder de bevolking heersen aan en geef het onderwijs de schuld. Mijn onderzoek toont dat ook duidelijk aan. Verder verwijs ik naar het rapport dat naar aanleiding van dit onderzoek gemaakt is. Lezers kunnen, als het erin komt, bij mij het rapport bestellen. Fingers crossed. Benieuwd naar de reactie van de redactie.

Geschiedenisinteresse uit onbehagen

2011-01-15T04:33:00.000-08:00

Hans Blom, de bekende Nederlandse historicus, hoogleraar en ex-directeur van het NIOD, sprak afgelopen maandag de gedenkwaardige woorden: "De toegenomen belangstelling voor geschiedenis is vluchtig en heeft de trekken van een hype" (Trouw, dinsdag 11.1.2011) Poeh! Daar zegt'ie nogal wat. Maar is het ook waar? Hij onderbouwt die stelling met het betoog dat hij denkt dat het te maken heeft met het "onbehagen en een verlangen naar geborgenheid, naar iets wat men kennelijk in het verleden vindt". Dat zorgt er in zijn optie voor dat geschiedenis 'in' is. Vervolgens worden herdenkingen uitgebouwd tot massa-evenementen, al is de herinnering aan die te herdenken gebeurtenissen inmiddels collectief vervormd geraakt. Historici en andere auteurs "verdienen een goede boterham aan het schrijven van gelegenheidsboeken, musea en archieven hebben nog nooit zoveel bezoek gehad en ook de politiek zegt oog te hebben voor geschiedenis". Dat is niks nieuws. Hij is zelf één van die historici en we weten allemaal hoe de politiek (Jan Marijnissen c.s.) ervoor gezorgd heeft dat we nu met de aanloop naar een Nationaal Historisch Museum (NHM) zitten. Musea springen gretig in op de nostalgische gevoelens van het publiek door 'trekkers' over grootmoeders tijd te maken, die inderdaad uitstekend bezocht worden. Musea zijn al lang 'hartstikke zakelijk' wat dat betreft, zoals Wim Pijbes, de nieuwe Rijksmuseum-directeur zaterdag 8.1.2011 in datzelfde Trouw opmerkte. Ze, en dan vooral de grote met een eigen marketing afdeling, weten echt wel wat de Nederlander graag ziet. En ze hebben de middelen om daar veel publiciteit voor in te zetten.

Toch denk ik dat er meer achter die uitspraak zit en dat die ook veel meer gevolgen kan hebben. Pikant is dat hij gemaakt werd bij het uitdelen van een ere-doctoraat aan Ad van Liempt. Van Liempt is de bedenker van 'Andere tijden' en de documentaire serie 'De Oorlog' en heeft aan de wieg gestaan van de grote aandacht voor met name de recente geschiedenis op de Nederlandse TV. Alle hulde, enzovoort, maar het betekende wel dat de vroegere geschiedenis min of meer in een hoekje gedrukt werd of er met veel minder integere berichtgeving te zien en te horen was. Als je het blad van de Nederlandse geschiedenisleraren, Kleio, van de afgelopen jaren doorbladert, kom je voor 80-85 % artikelen over de modernste geschiedenis sinds 1900 tegen. Met daarbinnen een levensgroot overwicht voor de Tweede Wereldoorlog. Voor een mediëvist is dat best een harde gelag, zeker gezien de resultaten van mijn onderzoek naar de waarde van het lesmateriaal over die periode. Hans Blom is eveneens een expert in de moderne geschiedenis, met name die van die oorlog en zijn gevolgen. Dus behalve de uitgelezen man om dat ere-doctoraat bij Van Liempt om te hangen is hij ook degene die mede die 'hype' vorm heeft gegeven. In ieder geval die van het 1940-1945 gedeelte.

Blom maakte echter ook de observatie dat: "het vak geschiedenis vooralsnog niet priofiteert van de hype, terwijl het juist onderdeel zou moeten uitmaken van het kernprogramma dat minister Van Bijsterveld in het voortgezet onderwijs wil invoeren". Daar trok ik even mijn wenkbrauwen bij op. De kerndoelen, zoals die door vorige ministers zijn vastgesteld bevatten een behoorlijk scherp gesteld programma voor het geschiedenisvak, waarin de aanbevelingen van de commissie De Rooy (2002) trouw zijn gevolgd (en geïmplementeerd) en waar onlangs (aUgustus 2010) nog de Canon aan is toegevoegd. Uit het veld begrijp ik dat daar niet altijd aan wordt vastgehouden en dat het wat betreft de examenopdrachten nog huilen met de pet op is, maar je kunt de kersverse minister niet in de schoenen schuiven dat ze dat alsnog moet doen. Dat neemt echter niet weg dat het historische besef bij scholieren en studenten nog steeds "van een treurig niveau" is, ook volgens Blom. Hoe zou dat dan komen? Is er wat mis met de kwaliteit van het onderwijs ondanks de kerndoelen? Ligt het aan de lesboeken? Aan de leraren? Aan de leerlingen? De tijd? De globalisering? Internet? De korte aandachtspanne van de jeugd? Volgens een recent onderzoek is het onderwijs in Nederland uitstekend (Trouw vrijdag 14.1.2011), zeker vergeleken met het buitenland. Dat hebben wetenschappers van de universiteit van Twente uitgevogeld. Vandaag, 15.1.2011, kopte de krant echter: "Ons onderwijs goed? Niemand gelooft het". In het artikel staat o.a. dat de onderzoekers niet alle studies op dat gebied hebben meegenomen, Ze zijn dus selectief geweest en hebben zo geconcludeerd dat de Nederlandse scholieren goed in lezen, wiskunde en science zijn, maar ze weten niet of en hoe goed ze kunnen spellen. Dat blijkt niet best te zijn. Uit eigen ervaring met studenten geschiedenis kan ik dat laatste bevestigen, evenals het gebrek aan talenkennis. Zelfs van Engels. Over de kwaliteit van het geschiedenisonderwijs in Nederland en de kennis ervan geen woord, maar ik heb het rapport dan ook (nog) niet gelezen. Misschien staat er wel wat over in.

Wat ik echter zeker weet is dat de kennis van hun eigen geschiedenis onder de moderne Nederlanders nog steeds uiterst gebrekkig is, zeker als het over voor 1900 gaat. Wim Pijbes zei het in Trouw als volgt: het bouwen van een NHM is "zonde van het geld. Één museum kan niet het historisch besef verbeteren. Zorg eerst maar eens voor goed onderwijs. Eerst sneuvelt het geschiedenisonderwijs bijna, ten gunste van vakken als maatschappelijke oriëntatie. En dan moet een museum de kennis bijspijkeren. Het is een gotspe". Buiten dat hij de hierboven al aangehaalde kerndoelen niet vermeldt, die dat maatschappelijke oriëntatiesysteem hadden moeten ombuigen naar de echte geschiedenislessen, is er best wat voor zijn uitval te zeggen. Nederland bezat met het Rijksmuseum al honderd jaar een NHM, maar is verder overdekt met een fijnmazig net van historische musea en lokale en regionale oudhheidkamers, die de geschiedenis van plaats en streek (meestal) uitstekend in beeld brengen. Waarom dat ook nog eens elders concentreren? Maar dat is een andere dicussie.

In de eerste weken van mijn geschiedenisstudie werd ons op het hart gedrukt dat we niet het onderscheid tussen geschiedenis en nostalgie moesten vergeten. Als mensen met onze eigen diverse achtergronden moesten we voorkomen dat we ons mee zouden laten slepen door emoties. Het was vroeger allemaal niet beter. De zon scheen niet de hele tijd. We denken dat er in opoe's tijd nog medeleven en burenhulp waren en dat je gewoon je fiets van het slot kon laten staan. Onzin. Zie o.a. het boek van Auke van der Woud, dat ik hiervoor besprak. Aan de andere kant moesten we ons ook bedenken dat wij ons niet voor kunnen stellen hoe mensen vroeger aan hun situatie gewend waren. De mens is er zelf de oorzaak van dat hij zich moelijk in kan leven in het verleden. We worden getekend door onze eigen ervaringen. Maar om te begrijpen waar we vandaan komen hebben we wel goed geschiedenis onderwijs nodig. Geen bevestiging van die nostalgische gevoelens. Goed onderwijs berust op goed onderzoek. Het berust ook op een goed begrip wat moderne jonge mensen ervan kunnen leren. Ik zie dat niet in het lesmateriaal voor het vak, noch bij het ministerie dat daarover gaat. Het onderwijs is ondanks de erin toegepaste moderne technologie inhoudelijk traditioneel, verouderd, anachronistisch en niet aangepast aan de moderne tijd en de jonge mensen van nu. Een digitaal schoolbord met foute feiten blijft onderdeel van slecht onderwijs. Dat kan beter. Als we dat nou eerste eens voor elkaar proberen te krijgen? Dan kan het beeld en besef van het verleden van Nederland wat helderder worden en verdwijnen misschien de clichés en de vooroordelen. Dan komen we misschien eindelijk eens tot een volwassener omgang met onze geschiedenis. Dan hebben kopstukken eindelijk eens geen reden meer om de interesse voor geschiedenis een hype te noemen of met onzinnige plannen voor een NHM te komen. Als dat nou eens zou kunnen.

Smerige sloppen die wat missen

2010-12-25T06:37:00.000-08:00

Ik lees mijn vakliteratuur meestal tussen de middag, zo van 13 tot 14 uur of wat langer of korter, en eet er tegelijk een paar boterhammen bij. Dat is tijdens mijn studie zo ontstaan, omdat je toch een soort discipline moet opbouwen als je een deeltijdopleiding gaat doen en ook nog gewoon moet werken. Nou ben ik door mijn onderzoek naar de geschiedenis van de middeleeuwse stadshygiëne wel wat gewend, maar ik moest tijdens het lezen van Auke van der Wouds Koninkrijk vol sloppen toch af en toe wat meer wegslikken dan volkorenbrood met kaas of worst. In dit nu al (eind 2010) bekroonde en verder uitgebreid de lucht ingeprezen werk beschrijft hij namelijk de leefomstandigheden van de armste bevolking in de Nederlandse steden gedurende, voornamelijk, de tweede helft van de negentiende eeuw. Die waren smerig. Hij citeert de sociaal bewogen burgers die de achterbuurten, waar het 'werkvolk' verbleef, bezochten en beschreven en de omstandigheden waarin het daar leefde aanklaagden bij de stedelijke, provinciale, rijks- en kerkelijke instanties. En die citaten liegen er niet om. Ik ga al die ellende hier niet herhalen; het boek is de moeite waard om tot je te nemen dus geïnteresseerden moeten het gewoon kopen of, straks, uit de bibliotheek lenen. Ook staan er inmiddels voldoende recensies op het internet, die ik hier niet hoef te herhalen. Maar ik wil er in mijn blog wel wat aandacht aan besteden, omdat ik vind dat het ondanks de relevantie die dit verhaal heeft, er wat zaken missen die ik er, persoonlijk, wel bij vind horen.

Nu schrijft Van der Woud in zijn 'woord vooraf', wat ik een inleiding plus verantwoording zou noemen, dat hij dit boek niet heeft geschreven heeft voor sociaaleconomische en milieuhistorische experts, maar voor de (gewone?) Nederlander die wil weten hoe een groot deel van de bevolking (40 % in 1900) hier circa 100 jaar geleden leefde. Hij hoopt zelfs dat jonge, verwende Nederlanders het boek tot zich gaan nemen en zich gaan realiseren hoe recent hun als vanzelfsprekend beschouwde welvaart nog maar is. En hoe kwetsbaar. Tegelijkertijd wijst hij op de parallellen met de huidige derde wereld die een vergelijkbaar beeld laat zien als Nederland toen. Niet dat hij dat laatste ver uitwerkt. Hij trekt af en toe vergelijkingen met shanty-towns en andere leefonstandigheden in Zuid-Amerika, Afrika en Azië, maar het blijft toch een studie naar de situatie in ons land en wat eraan gedaan werd. En dan komen we direct bij de belangrijkste misser, in mijn ogen dan: de historische context.
Ik ben gewend dat, ook populair bedoelde, boeken over een historisch fenomeen hun onderwerp in het eerste hoofdstuk even in historisch perspectief zetten. Dat gebeurt in dit boek niet. Ja, er wordt over de sterke bevolkingsgroei gedurende het tweede deel van de negentiende eeuw gesproken die op gang kwam vanwege en met hulp van de verbeterde communicatiemiddelen en infrastructuur uit die tijd, maar zoiets ingrijpends als de periode van de Franse revolutie en zijn Napoleontische nasleep en wat die voor effect op de Europese economie en sociale maatschappijvormen had, komt helemaal niet aan de orde. Alleen koning Lodewijk Napoleon toevoeging van een handvol steden aan het oude, nog middeleeuwse arsenaal, komt in hoofdstuk 1 even langs. De van nationalisme vergeven nieuwe rijken van het continent worden niet tot nauwelijks behandeld, evenmin als de plaats van Nederland daarin en hoe dat weer zijn neerslag op onze maatschappij kreeg. Alleen de koningsgezinde, nationaliserende onderwijsrevolutie wordt, sporadisch, behandeld. Hoe steden voor de negentiende eeuw functioneerden en hoe hun armen toen leefden staat nergens. Ik wil gewoon weten hoe de armen in de voorafgaande periode leefden, maar dat lukt in dit boek dus niet. Volgens mij kun je niet zomaar 100 jaar uit de geschiedenis plukken en die zo maar als losstaand tijdperk behandelen. De Nederlandse steden zijn voor het grootste deel middeleeuwse stichtingen en hebben in de eeuwen na 1500 elk zo hun eigen ontwikkeling doorgemaakt. Dat de negentiende eeuwse toevloed van immigranten die structuur grondig zou kunnen veranderen was niet meer dan logisch, maar dat verband wordt nergens gelegd. Behalve bij Amsterdam, waar wat over de Gouden Eeuw en zijn probleem met immigratie wordt gezegd, komen andere steden er niet aan te pas. Ik vind dat vreemd. Het kan zijn dat de auteur de gewone Nederlandse lezer niet met context wilde vermoeien, maar ik vind dat ook de niet-historicus recht op begrip voor het grotere verband heeft.
Voor mijn studie over stedelijke hygiëne heb ik me uiteraard niet beperkt tot de middeleeuwen, maar ook de laat-Romeinse tijd en de zestiende tot en met de achttiende eeuw meegenomen. Niet dat die allemaal in mijn scriptie en het latere artikel terecht zijn gekomen, maar voor mij waren ze nuttige aanvullingen op het, niet uitbundig aanwezige, materiaal over mijn periode. De literatuurlijst achterin Koninkrijk vol sloppen laat nauwelijks studies of bronnenuitgaven over eerdere eeuwen zien; Corbins Pestdamp en bloesemgeur, Smits Leiden met een luchtje en Tavernes In 't land van belofte kunnen dit gebrek, mijns inziens, niet goedmaken. Minpunt, dus.
Een ander, en in dit korte verband laatste, manco vind ik het gebrek aan aandacht voor de mentaliteit van de mensen die de sloppen bewoonden. De negentiende eeuw is bepaald niet verstoken van eigentijds (auto)biografisch bronmateriaal, maar behalve dat wat de hierboven al genoemde sociaal voelende aanklagers publiceerden, kom je wenig te weten over hoe het werkvolk het nu zelf ervoer. Pas in het laatste hoofdstuk komen wat studies en interviews voor, maar dan heel summier, die een glimp opleveren van hoe de mensen er zelf over dachten. Dit wordt dan gekoppeld aan, aan de ene kant, de aanname dat de mensen helemaal niet van hun vuil afwilden (ze vernielden zelfs installaties die hun water schoner en afval afstandelijker maakten) en aan de andere kant dat van 'burgerlijke' zijde een beschavingsoffensief op het opwekken van schaamte gericht was. Verder kwamen door het boek heen alleen wat literair bedoelde vignetten over de armoedzaaiers, zoals Beets' Diakenhuismannetje, aan de orde. Was er echt niet meer materiaal te vinden over hoe de bewoners zelf hun situatie ervoeren? De mentaliteit van politici, het hof, de elite, de burgerij en ook de kerk, komen aan de orde, maar is er geen enkele studie gedaan naar die van de pauper? Ik kan het nauwelijks geloven.
Kortom, het verhaal over de negentiende-eeuwse ellende van de Nederlandse sloppenwijken is fascinerend leesvoer en doet je je realiseren hoe goed we het nu eigenlijk hebben. En hoe kort het nog maar geleden is dat het hebben van schoon water en voldoende verwarming, een redelijk huis en genoeg te eten plus de mogelijkheid om je afval en vuilnis (twee verschillende dingen!) veilig en hygiënisch af te voeren helemaal niet zo vanzelfsprekend waren. Voor iemand die zoals ik nogal bewust een groot deel van de jaren vijftig als arbeiderskind op een dorp heeft meegemaakt is dat dubbbel duidelijk. Voor een moderne jeugdige zal dat nog sterker werken, denk ik. Maar ik vind wel dat Van der Woud een paar zaken heeft laten zitten waardoor we een beter beeld hadden kunnen krijgen van waarom juist die negentiende eeuw zo cruciaal is geweest als oorzaak van de hedendaagse welvaart en rijksbemoeienis met ons fysieke welvaren. De bevolkingsgroei in het algemeen en de daardoor ontstane overbevoliking is steden in het bijzonder zijn niet de enige verhalen. De auteur noemt ook de armoede en de afgestomptheid in dorpen, met aan de andere kant het hechten aan burgerlijke eigenschappen als trots, eer en goed manieren, maar werkt dat niet uit. Ik hoop dat hij daar nog eens een boek over gaat schrijven. Want schrijven kan hij.
(Of staat dat al in één van zijn andere boeken: toch eens gaan zoeken...)

King Stephen's bio

2010-12-12T08:31:00.000-08:00

Afgelopen week heb ik King Stephen, het boek van Edmund King (what's in a name?) in de Yale English Monarchs serie, uitgelezen. Mooi boek. Paste perfect in het rijtje dat ik al in mijn boekenkast hier tegenover me heb staan. Ik moet Henry I nog eens te pakken zien te krijgen en ze moeten er nog eens één over Henry III uitbrengen, dan heb ik de serie die ik wilde hebben compleet. Mijn lievelingsperiode van de middeleeuwen, ook de Engelse, is 1100-1400 en daar heb ik inmiddels een flinke hoeveelheid boeken over. Dit was duidelijk een aanwinst. Door de speurmonnik Cadfael, jaren geleden, was ik al met de eerste Engelse burgeroorlog in aanraking gekomen en dat smaakte naar meer. King heeft een mooi overzichtelijk boek over de periode 1135-1154 geschreven, dat zo in elkaar zit dat je per jaar bijna per maand of week en soms per dag te weten komt wat er gebeurde, en waarom.

De schrijver, emeritus professor van de universiteit van Sheffield, is een specialist in de periode en weet alle bronnen te vinden. Hij heeft er tientallen jaren over gedoceerd en weet precies wie wie was en waar iedereen zich op een bepaald moment bevond. Hij legt in het boek ook helder uit waarom dat van belang is als je de diplomatieke neerslag van de regering van een koning als Stephen wilt begrijpen. De middeleeuwers hielden van ceremonieel en ritueel en het uitgeven van oorkonden was een serieuze gebeurtenis. Een diplomaticus kan daar allerlei zeer interessante dingen uit opmaken die de loop van en de gebeurtenissen in een bepaalde eeuw kunnen verklaren. Voeg daar de verschillende kronieken die tijdens de regering van Stephen werden geschreven, de bezitsregisters van de adel en de kerk, de verschillende muntemissies, de resten van kastelen en steden, en de weinige afbeeldingen uit die tijd en je krijgt een goed indruk van de politieke situatie. Jammer is alleen dat de oorlog zelf weinig figureert in het boek. Slechts wat glimpen van veldslagen of belegeringen komen voorbij. Pas in het laatste hoofdstuk komen we te weten, maar dan nog summier, wat de oorlog voor de bevolking heeft betekend. Waarschijnlijk moet ik nog eens een boek over de burgeroorlog zelf lezen om dit leven en de regering van koning Stephen te kunnen plaatsen. Dat komt nog wel.
Intussen is het een goed geschreven, helder boek, waarin de auteur humor niet schuwt. Dat is wel een verschil met de oudere delen, die allemaal bloedstollend saai zijn (maar niet oninteressant). Ik denk dat King ook een goede leraar was/is, die met af en toe een ironische opmerking zijn studenten een heel college kon blijven boeien.
Het is me echter nu wel heel erg duidelijk dat een boek en film als The Pillars of the Earth eigenlijk volkomen onzin zijn. Het is niet meer dan een lang lopende soap die tegen de achtergrond van de burgeroorlog plaatsgrijpt, maar waarvan eigenlijk niks klopt. En dat gold des te meer voor het uiterlijk van de film. Maar ja, dat weten mensen die me een beetje volgen al.

Veel geschreeuw, weinig wol

2010-11-19T06:12:00.000-08:00

Ik heb altijd geleerd dat schreeuwen niet helpt als je iets wilt bereiken. De enige weg is persoonlijk de verantwoordelijken benaderen en ze een voorstel doen dat gebaseerd op een slim en creatief plan. Weten waar je over praat, je deskundigheid tonen als het op uitwerken aankomt en je verantwoordelijkheid nemen als het loopt. Dat is de methode.
Psychisch kan het misschien best even helpen om je frustratie van je af te schreeuwen, maar dat is van voorbijgaande aard. Je bent het kwijt maar daarna moet je toch aan de bak om er wat aan te doen. Bovendien is het ontzettend kinderachtig om te gaan schreeuwen als je gekort wordt; dat doen ze op het schoolplein van groep 1 en 2.
Groei op, culturele sector, en gedraag je als een volwassene. Schreeuwen helpt niet.

Metropolen aan de Noordzee

2010-11-15T10:51:00.000-08:00

Ik heb hem uit. Dikke pil: 650 pagina's tekst, en dan nog bijna 100 met noten, literatuur en index. Het gaat over de economische geschiedenis van de gewesten rond de rivierendelta Schelde, Maas en Rijn tussen 1100 en 1560 en de verplaatsing van het zwaartepunt van die ontwikkeling van Atrecht, via Brugge en Antwerpen naar Amsterdam. Interessant. Het is eigenlijk een meer bij elkaar horend verhaal dan de versnipperde weergave in de oude AGN's. Toch ontkwam Blockmans ook niet aan herhalingen. Ik had zelfs de indruk dat er naar het eind toe minder door de corrector van de uitgeverij was geschrapt dan had gemoeten: soms kwamen herhalingen wel drie keer terug en las ik zelfs bijna identieke zinnen en woordkeuzes.
Intussen is dit boek, zoals ik al schreef, een must voor historici die de lagelandse middeleeuwen bestrijken. Het is eigenlijk een modernere versie van de eerste vier hoofdstukken van ons lesboek: Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat, op de universiteit, en hoofdstuk 2 en 3 van Geschiedenis van de Nederlanden (Blom en Lamberrts) welk laatste hoofstuk ook door Blockmans is geschreven. Het is eigenlijk een meer uitgewerkte weergave ervan. Ik herinnerde me tijdens het lezen ook zijn betoog tijdens zijn colleges gedurende de Masterfase, waarin deze lijn al werd aangekondigd. Ik heb daarbij zelfs nog een bijdrage geleverd aan de rol van Dordrecht in het geheel. En natuurlijk is de stof ook al een beetje behandeld in Eeuwen des onderscheids, maar dat was meer Europees geörienteerd.

Voor een historicus leest het als een trein, maar ik vraag me af hoe een geïnteresseerde leek hier tegenaan kijkt. De stof is bekend; de zeehavens en de verbindingen met het achterland zorgen voor een vroege en voortgezette bloei van de internationale handel. En de daarbij horende groei van steden die uit die handel diverse voordelen, zoals monopolies, halen en daardoor immigratie, nijverheid en specialisatie veroorzaken. Eigenlijk wordt die trend alleen maar verstoord door dynastieke problemen en de daaruit voortkomende oorlogen en andere verstoringen van de handelsstromen. De Bourgondiërs zorgen in de eerste helft van de 15e eeuw voor een gunstige, v reedzame voedingsbodem voor zowel de welvaart als de (lots) verbondenheid binnen het zich steeds uitbreidende rijk. Innmiddels is het wel weer vooral Vlaanderen, (west) Brabant, Zeeland en Holland wat de pot schaft en hangen de andere gewesten er een beetje voor spek en bonen bij. Het is dus niet zozeer de Geschiedenis van Nederland, waarvan dit deel drie is, maar meer een geschiedenis van de economische ontwikkeling van een deel van de Nederlanden. Meervoud, want België is geen Nederland en het is toch daar dat Vlaanderen en een deel van Brabant liggen.
Heb ik er wat van geleerd? Niet echt. Het meeste (ca 98 %) was me bekend en de paar dingen die ik niet wist voegde zich logisch in het geheel. Ze lagen trouwens voornamelijk op statistisch gebied. Maar het is, zoals ik al zei, een goed 'reference' boek. Om terug te lezen hoe het nu eigenlijk zat.
Het gaat overigens niet alleen over economie. Uiteraard wordt die beïnvloed door politiek, klimaat, oorlog en andere cultuuruitingen. Deze zaken komen ook ruim aan de orde. Alles wordt min of meer in zijn maatschappelijke kader gezet. Zelfs religie speelt er een rol in. Ook daar veschilt dit boek van de AGN. Het is een mooi voorbeeld van een geschiedenis van de Longue Durée. Het heeft heel veel kanten, als een veelzijdig prisma waardoor naar bijna 500 jaar geschiedenis wordt gekeken. Nuttig boek, dus.

Leesvoer

2010-11-08T03:42:00.000-08:00

Ik zet naast mijn blog altijd een lijstje met boeken die ik net heb gekocht of waar ik in bezig ben. Of die ik net uit heb. Tot nu toe heb ik daar nooit een reactie op gehad. Nou is dat ook een beetje moeilijk, want daar zit geen reactie veldje voor onder het lijstje. Een enkele volger heeft me wel eens een mail erover gestuurd, maar dat was het. Toch ben ik echt geïnteresseerd in wat anderen van die boeken vinden. Misschien moet ik er maar eens een apart blog van maken. Vinden de lezers dat een goed idee?

Groep 8 en de stadsrechten

2010-11-06T05:02:00.000-07:00

Zowel via Facebook als mijn nieuws site kwam het berichtje voorbij. En gisteren stond het ook in de krant: groep 8 weet te weinig over de Nederlandse geschiedenis. Ze weten niet wanneer Willem van Oranje leefde (wie?), zien het verschil niet tussen een kaart van het Romeinse Rijk en het Derde Rijk in 1941 (kunnen ze ook al niet lezen dan?) en weten niet wat middeleeuwse stadsrechten waren. Ze denken dat het over hondenbelasting of de invoering van de achturige werkdag ging, in plaats van "het recht om een muur rond de stad te bouwen". Nou is dat niet echt een onderdeel van de diverse nog bestaande stadsrechten in Nederland, dus het is de vraag of de journalist die dit opschreef het wel goed heeft begrepen. Of het staat verkeerd in de lesmethoden die sinds 2002 over het land verspreid worden in het kader van de nieuwe Tien Tijdperken indeling. Mijn ervaring is dat je dat er inderdaad uit op kunt maken. Maar daar hebben we nu net het probleem bij de kop: van de teksten over de middeleeuwse periode daarin klopt niet veel. Overigens komen die stadsmuren als ‘recht’ niet meer voor in de methoden voor het voortgezet onderwijs, maar daar staan dan weer de nodige andere uitglijders in.

Intussen zie ik het hiervoor al eerder geconstateerde probleem van de chronologie zijn lelijke hoofd opsteken. Veel kinderen hebben moeite zich te realiseren hoe lang iets geleden; hoe ver iets in het verleden ligt. Ik heb al eerder geopperd dat dat misschien wel komt omdat ze vanuit het verleden naar nu leren te denken, terwijl het veel logischer is van het nu terug te gaan naar vroeger. En dat je daar al best in groep 4 of 5 mee kunt beginnen. Ik denk dat deze wijze van geschiedenis geven het jonge kind veel beter helpt om zich te realiseren hoe geschiedenis werkt.

Bovendien vraag ik me al een hele tijd af of wat er volgens de methode over de middeleeuwen geleerd moet worden wel zo logisch is. Is het niet veel logischer dat kinderen leren hoe het verleden nu nog doorwerkt en wat je er nu nog van kunt zien? En is het niet logischer om ze van hun eigen omgeving uit te laten gaan? Dat laatste is een recente gedachte van me. Hij werd veroorzaakt door het feit dat hoewel Nederland voor het grootste deel nog platteland en dorpen is, het bij de middeleeuwen toch altijd over die paar grote steden gaat. En dat die ook nog voor het grootste deel in het westen liggen. De ervaring leert dat mensen dikwijls veel belangstelling voor de historie van hun eigen omgeving hebben, maar dat het volgende dorp, de volgende stad of de regio naast de hunne hen niet zoveel kan schelen. Als onderwijzer kun je daar gebruik van maken, lijkt me. Of anders zouden historici, schrijvers of uitgevers hier wat mee kunnen. Hoe meer ik erover denk, hoe meer ik vind dat we daarheen moeten. Als we tenminste willen dat de jeugd van nu en die van de toekomst nog wel wat van geschiedenis afweet.

Maar of dat in gemiddeld een uur geschiedenisles per week gaat lukken is natuurlijk wel de vraag. In 2000 was dat gemiddeld nog tien minuten meer. Heb ik het nou verkeerd of hadden wij vroege zestigers in onze lagere schooltijd daar niet minstens twee uur voor? Misschien ligt het gebrek aan kennis daarom wel aan het feit dat er gewoon te weinig uren geschiedenisonderwijs zijn en dat je daar nooit die 5000 jaar Nederlandse historie in geperst krijgt. Ook niet als je hem in tien overzichtelijke tijdperken indeelt.

Achterstevoren

2010-08-22T01:59:00.000-07:00

Tijdens de bestudering van de geschiedenis lesmethoden voor basisscholen en voortgezet onderwijs bekroop me langzaam het gevoel: hier klopt iets niet. Dat gevoel werd nog versterkt terwijl ik mijn rapport schreef. Nadat dat weggestuurd was naar mijn meelezers, had ik wat gelegenheid om na te denken over wat ik nou eigenlijk allemaal had gelezen en geconcludeerd. Er waren al wat zaken geweest die op hun plaats vielen toen ik bezig was met de aanbevelingen aan het eind van het rapport, maar een paar opmerkingen op een mediëvisten forum gaven de doorslag. Ik bracht hen op de hoogte van wat ik bedacht had en kreeg veel bijval van mijn collega-historici. Veel van hen geven les en zijn dus ervaringsdeskundigen. Dat is weliswaar aan universiteiten, maar hun vakkennis en hun ervaringen met jongelui die van niks blijken te weten als ze in de collegebanken schuiven, is natuurlijk wel zeer belangrijk. Ik wil ook mijn lezers van Tiecelins gekras deelgenoot maken van mijn nieuwe idee. Het gaat om het volgende:
De zeven door mij doorgeworstelde methoden voor de kinderen tot en met twaalf jaar waren allemaal ongeveer gelijk ingedeeld. Voor de jongsten (groepen 3 en 4) wordt vooral aandacht besteed aan wat men tijdsbesef noemt, dat dikwijls ook aan wereldoriëntatie (je eigen woon- en leeromgeving). wordt gekoppeld. Het begrip tijdsbesef wordt meestal verbeeld door het eigen gezin en de eigen familie tot uitgangspunt te nemen en daar zaken als kalenders, seizoenen, maanden en jaren aan op te hangen. Dat zou kinderen een begrip van nu en toen moeten geven. Vervolgens wordt in groep 5 overgestapt op de chronologische methode en wordt, al of niet concentrisch (term voor het behandelen van de hele tien tijdperken bubs in twee rondes: groep 5-6 en 7-8), de hele geschiedenis behandeld. Kinderen van ca 9 jaar worden dan vanuit hun veilige omgeving van huis, straat, buurt, school, dorp of stad direct in de prehistorie gegooid en moeten een flinke omslag maken in hun denken. Natuurlijk hebben ze allemaal wel plaatjes in hun hoofd van mensen in dierenvellen met knotsen en dinosauriërs (ja, ik weet het wel, maar weten die kinderen dat al...) of mammoeten. Ze zijn slim en kijken veel tv en zitten makkelijk te zoeken op internet, maar ga dat maar eens plaatsen als je tot dan toe niet verder terug bent gegaan dan je opa die misschien 'de oorlog' nog heeft meegemaakt (al sterven die inmiddels snel uit...).
Onderwijzers moeten halsbrekende toeren verrichten om met behulp van tijdbalken, kleurige boeken met leuke tekeningen en, meestal onzinnige, video's de kinderen begrip van een wel erg ver verleden bij te brengen. Sommige zwakke leerlingen haken af. Als ze in groep 7 zitten is het begrip bij de doorzetters en slimmelingen meestal wel ingedaald en een enkeling zal wel weten wat je met chronologie aanmoet. De enquètes die de laatste jaren zijn gehouden over wat bijvoorbeeld eerder kwam: Hitler of Napoleon, blijken echter een zo'n groot foutgehalte te bevatten dat het duidelijk is dat zelfs slimme studenten die chronologische boot gemist hebben. Het is duidelijk dat als de meesten in het voortgezet onderwijs zijn beland ze inmiddels zijn afgehaakt. Dan nemen ook de hormonen nog eens over en zijn er ineens veel leukere dingen te doen dan leren en is het enthousiasme voor geschiedenis wel tot een dieptepunt gezakt. Een enkele volhouder heeft geen moeite met de materie en gaat op den duur wat met het vak doen. De meesten vergeten snel wat ze hadden moeten weten. De maatschappij is er ook niet naar dat ze er later nog veel mee in aanraking komen. Dat feit is maar al te duidelijk als je de vragen hoort die je als levende geschiedenis uitbeelder of re-enacter krijgt.
Natuurlijk zijn er uitstekende leraren die de jeugd kunnen enthousiasmeren en blijven er beelden in hun breinen achter die ze nooit meer vergeten. Of hebben ze ouders die hen tijdens vakanties meeslepen om kastelen en oude stadjes te gaan bekijken, maar dan nog blijft er een grote, zeer grote groep over voor wie geschiedenis een ver-van-hun-bed-show is.
Mijn oplossing voor dit probleem is verbazend simpel: werk achterstevoren. Ga vanuit het recente verleden, bijv. de jaren zestig, stapsgewijs terug in de tijd. Snijdt een probleem aan, zoals: vrije tijd en de invulling daarvan door de jeugd, en stap terug naar de tijd dat jongeren ineens niet meer op 18-jarige leeftijd de fabriek in moesten, maar door konden leren, zakgeld kregen omdat de conjunctuur steeg, een eigen kamer, vanwege de nieuwbouwwoningen, opvallende kleding droegen omdat er ontwerpers waren die zich op de jeugd richtten en, het belangrijkst (nou ja...) dat jongelui een eigen muziekstijl kregen en de popcultuur begon. Dat kan dan weer naar het heden gevolgd worden en zo kunnen de gevolgen daarvan opgemerkt worden. Vervolgens ga je steeds die twee stappen terug en doe je steeds weer een stap vooruit: tweede wereldoorlog > oorzaak > gevolg, eerste wereldoorlog > oorzaak > gevolg, socialisme > oorzaak > gevolg, industrialisatie > oorzaak > gevolg, etc., etc. Het vergt een omslag in het denken (en ik zie de lezers al hun hoofden schudden: te ingewikkeld) maar het is te doen. Draai het om en zelfs de tien tijdperken kunnen gewoon blijven bestaan, evenals de 50 Canon-vensters. Je behandelt de hele rij gewoon achterstevoren.Er moet natuurlijk nog veel worden uitgewerkt, maar voor een echte historicus is dat niet moeilijk.
Voor alle zekerheid: ik heb het hier dus over de basisschool! Als de kinderen aan het eind van groep 8 inmiddels in de prehistorie zijn beland, zouden ze een goed begrip van tijd en geschiedenis moeten hebben. Dan kunnen ze van de onderbouw tot en met de tweede fase gewoon vanuit die prehistorie naar nu werken. Het chronologische denken is dan begrepen en er kan nu alle kanten op worden gegaan. Men kan in het voortgezet onderwijs desgewenst gaan 'tijdhoppen' om al die ontwikkelingen met elkaar te gaan vergelijken.

Ik ben benieuwd wat voor reacties ik hierop ga krijgen. Denk er eens goed over na en laat me weten wat je vindt.

Tijdbalk

2010-07-18T03:09:00.000-07:00

Met de tien tijdperken van de commissie De Rooy is ook de tijdbalk in de geschiedenismethoden teruggekeerd. Voorzover hij daar weggeweest is dan, want er zijn er wel degelijk die er gebruik van maakten. De meer thema-georiënteerde lesmethoden lieten dat echter achterwege en dat zorgde voor veel verwarring. Die is terug te vinden bij de jonge volwassenen die een dergelijk geschiedenisonderwijs hebben ontvangen. Gisteren nog stond er in Trouw in een column een verhaal van een verpleeghuisarts die zijn 'interns' naast vakinformatie ook test op algemene ontwikkeling. Zo vroeg hij hen wat eerder kwam, de middeleeuwen of de renaissance. Zestig procent antwoordde verkeerd en van de veertig procent goede antwoorden was een onbekend gedeelte gewoon gegokt. Voor de levende geschiedenis vertolker of re-enacter is dat niks nieuws. Je komt de meest vreemde gedachten over de volgorde van gebeurtenissen tegen, dat Napoleon tegen Hitler vocht en zo.
Nu zijn er dus de tijdbalken, meestal geïllustreerd met de tien symbolen voor de tijdperken, maar ook voorzien van plaatjes uit de tijd zelf. Er zijn zelf geheel getekende tijdbalken met scenes uit de bedoelde periodes. En de jaartallen van de behandelde gebeurtenissen natuurlijk. Nou maar hopen dat de kinderen die weer uit hun hoofd gaan leren. Of zoals een geschiedenisleraar in opleiding het onlangs verwoordde: "Zelf ben ik zo'n lul die gewoon weer jaartallen laat stampen. Ik wil het niet op mijn geweten hebben dat er mensen op de maatschappij worden losgelaten die gaan vragen: "Als er een Tweede Wereldoorlog was, betekent dat dat er ook een Eerste Wereldoorlog is geweest?" Niks mis mee, die hoofdjes moeten weer gewoon vol met kennis."
En dan krijg ik als ik dat lees weer een beetje hoop voor de toekomst...

Plaatjes

2010-06-26T04:30:00.000-07:00

Onze maatschappij is al heel lang een beeldcultuur. Het beeld is echter de laatste jaren in steeds grotere mate aanwezig. Het valt me op dat steeds meer 'gewone' periodieken volledig in kleur, voorzien van vele kleurenfoto's, worden uitgegeven. En dat geldt niet alleen voor reclameblaadjes en kranten, maar ook voor wijkkranten en clubblaadjes. Ik weet niet precies waar dat aan ligt, misschien is het kleurendrukproces goedkoper geworden. Of misschien komt het omdat je anders niet meer opvalt en je boodschap dus niet meer overkomt. Elke vereniging of instantie heeft verder wel een website die vanwege de steeds snellere bandbreedte van de internetters gemakkelijk meer en grotere plaatjes kunnen bevatten.
En natuurlijk doen schoolboeken, zoals die voor geschiedenis, hieraan mee. Veertig jaar geleden mocht je al blij zijn dat er om de paar bladzijden een zwart-wit foto of tekening stond. Tegenwoordig is het kleur op elke pagina en maken foto's en tekeningen een bijna even groot deel uit van een geschiedenisboek als de tekst. In mijn onderzoek naar de geschiedenismethoden, specifiek voor de middeleeuwen, heb ik heel wat van die plaatjes voorbij zien komen. Mijn bevindingen zijn dat vooral de tekeningen één en al anachronismen zijn en dus binnen één afbeelding zaken laten zien uit verschillende tijden die niet bij elkaar horen. En dan heb ik het er niet over dat in een tekening van een 15e eeuwse stad een 13e eeuwse kerk kan staan, maar meer dat de ene persoon er in een 13e eeuwse wapenrusting loopt en een ander in een 14e eeuwse rock of dat bij een ander een 16e eeuwse baret te zien is. Of dat in een scene die in een 13e eeuws kasteel speelt 15e eeuwse ramen te zien zijn. Hoe komt dat?
In interviews met tekenaars is duidelijk te lezen dat ze wel degelijk onderzoek doen voor die opdrachten en proberen alles zo kloppend mogelijk te krijgen. Probleem is dat ze afhankelijk zijn van bronnen en literatuur. Als het over de middeleeuwen gaat zijn ze aangewezen op foto's van nog bestaande middeleeuwse gebouwen en voorwerpen, op miniaturen en wandschilderingen, op schilderijen en beeldhouwwerk. Een enkele keer zal zo'n tekenaar wel in een museum gaan kijken of de gelegenheid hebben door een echt manuscript te bladeren. Dan maak je één op één kennis met iets dat echt in de middeleeuwen is gemaakt. Dat zit er voor de meeste zaken echter niet in. Dan ben je dus afhankelijk van een afdruk in een boek of op internet. Toch ben je er dan nog niet.
Het is mijn ervaring dat veel gepubliceerde bronnen verkeerd gedateerd zijn. Dus dat in zo'n boek een jaartal bij het plaatje staat dat niet klopt. Dat betekent dat degene die het bijschrift maakte niet wist wanneer het gemaakt was. Dat kan die persoon niet altijd helpen. Dikwijls zijn dergelijke plaatjes afkomstig uit beeldbanken of 'atlassen', prentverzamelingen, die lang geleden zijn bijeen gebracht door mensen die het ook niet wisten of die gewoon fouten maakten. Zo wordt zo'n verkeerde datering zondermeer voortgezet. Het kan zelfs in een schoolboek terecht komen. Een andere keer komt de fout op het conto van een verkeerd begrijpen van de geschiedenis van een manuscript. Zo gebeurt het nogal eens dat plaatjes uit de kronieken van Jean Froissart in de late 14e eeuw gedateerd worden, omdat hij die boeken toen schreef (ca 1370-1400). Helaas zijn de miniaturen die je meestal ziet uit rijk geïllustreerde uitgaven van deze kronieken van na 1450, dus je ziet geen laat 14e eeuwse scenes maar situaties, decors, mensen en hun kleding uit de tweede helft van de 15e eeuw. Middeleeuwers deden namelijk niet aan onderzoek naar hoe het er uitzag in de periode waarover men schreef, maar localiseerden alles in hun eigen tijd. Als je dat als illustrator niet weet is het makkelijk om anachronistische fouten te maken. Of in ieder geval om in verwarring te raken.

Er bestaan ook nauwelijks boeken waarin je kunt zien hoe kleding, wapens, architectuur en gebruiksvoorwerpen ontwikkelden door de hele middeleeuwen heen. En dan is het ook nog moeilijk om uit te maken wat van die verschillende zaken bij elkaar past. Zo had ik in 1992-93 het probleem om met het inrichten van middeleeuws Archeon alles op 'voorkomend in Holland ca 1350' te krijgen. Ga er maar aanstaan! Hollandse geïlliustreerde bronnen zijn er nauwelijks voor die periode. Dan ben je dus afhankelijk van wat er in de omgevende landen - Vlaanderen, Duitsland, Frankrijk en Engeland - te vinden is. Gelukkig kwam de stadskern archeologie in die tijd net op en verschenen de eerste geïllustreerde opgravingsverslagen. Daarom konden aardewerk, leer-, hout-, been- en ijzerwerk beter gereconstrueerd worden. Toch kwam het nog regelmatig voor dat ik geen pre 1350 afbeelding of voorbeeld van iets vond en ik uit moest wijken naar de 15e eeuw. Met kennis van vormontwikkeling kan je dan wel een beetje reconstrueren hoe het 50 tot 100 jaar vroeger geweest kon zijn, maar je moet dan nog steeds heel voorzichtig zijn. Ik werd er op den duur behoorlijk handig in, maar mag je dat van een niet-specialist als een illustrator van geschiedenisboeken ook verwachten? Ik denk het niet.
Het is daarom dus geen wonder dat de meeste nieuw gemaakte tekeningen in de middeleeuwse afdeling van de geschiedenismethoden niet kloppen. Dat gaan veel minder op voor latere perioden en, gek genoeg, voor de Griekse en Romeinse periode. Daar is al veel langer archeologisch onderzoek naar gedaan en worden al vele tientallen jaren reconstructies geproduceerd, die als voorbeelden voor tekenaars kunnen dienen. Dat is met de middeleeuwen eigenlijk pas een kleine 20 jaar aan de gang. Daarbij lijken de tekenaars niet echt erg geïnteresseerd in re-enactment of levende geschiedenis groepen. Daar is natuurlijk veel informatie te halen (al moet je soms ook oppassen voor 're-enacterisms') maar het is volgens mijn ervaringen nog niet echt tot de methoden doorgedrongen. Ze houden nog te veel vast aan foto-stills van Hollywoodse middeleeuwenfilms en iedereen die mij kent weet hoe ik daar over denk.
Er is nog veel te doen.

Verhaaltje...

2010-06-13T08:16:00.000-07:00

Eigenlijk wilde ik hier een blog over plaatjes schrijven, oftewel hoe middeleeuwse lesmethoden worden geïllustreerd. Maar daar kwam gisteren wat tussen...
Komt dit plot je bekend voor? Koning sterft tijdens belegering kasteel, slimme soldaat en vrienden gaan er vandoor omdat ze anders de boot missen, onderweg vallen ze in de nasleep van een hinderlaag, soldaat belooft aan een daar stervende ridder de koningskroon af te leveren en het zwaard van de ridder aan diens vader terug te geven. Men vermomt zich als ridders (die waren toch gedood in de hinderlaag) en levert de kroon af bij de nieuwe koning, die duidelijk geen beste is en de verkeerde raadgevers heeft. De soldaat en zijn vrienden trekken verder naar de vader van de ridder, geven het zwaard af en maken kennis met de weduwe, een zelfstandige dame. De soldaat ziet de weduwe wel zitten, maar die houdt de boel nog af. De vader stelt voor dat de soldaat zijn zoon blijft spelen om te voorkomen dat ze van hun land worden gezet en de soldaat doet mee en maakt zich direct geliefd. De nieuwe koning wil geld en schrijft nieuwe belastingen uit en zijn valse raadgever, spion van de vijand, zal dat varkentje wel even wassen en in naam van de koning de baronnen uitschudden. Hij rooft en plundert en komt op den duur ook bij de weduwe en de vader terecht. De baronnen komen daarom in opstand inclusief de soldaat die ridder werd, maar omdat een invasie van de vijand dreigt, belooft de nieuwe koning dat de baronnen rechten en vrijheden krijgen. De spion heeft inmiddels het kasteel van de soldaat, die er dus niet is, bereikt en dreigt alles plat te branden en uit te moorden; de boeren worden al in een houten gebouw samengestouwd en het vuur brandt al. De weduwe ontdoet zich van een aanrander, maar de vader, die blind is, wordt laf gedood door de spion. De soldaat komt net op tijd terug om de belastingophalers een lesje te leren en de weduwe te ontzetten. Men vertrekt naar de kust om de invasie tegen te houden en dat lukt. De weduwe vecht mee en de soldaat weet de spion te doden in de branding. De vijand keert om, voor zover ze al niet afgeslacht worden. De nieuwe koning weigert nu het verdrag met de baronnen te ondertekenen en veroordeelt de soldaat, die onder valse voorwendselen ridder was, vogelvrij, waarop die met de weduwe, die zijn vriendin wordt, zijn vrienden en de dorpelingen het groene woud intrekt en daar van opbrengst van jacht en afpersing gaat leven. Einde.

De kenner zal zeggen: hee, dat laatste is toch Robin Hood? Ja. Bovenstaande is de plot van de film van die naam die net deze maand is uitgekomen. Ik heb hem gisteren gezien en zat als enige in Cinerama 2 in Rotterdam. Heel luxe, en ik kon gewoon opmerkingen maken en lachen zonder dat iemand zich daaraan stoorde.Dat de film erg populair is in Rotterdam kun je niet zeggen, maar het was natuurlijk wel mooi weer en de terrassen zaten vol.
Als Robin Hood plot is het weer eens wat nieuws: het ging nu over hoe het allemaal zo gekomen is. Meestal gaan die films daar alleen in de eerste reel over en zijn het verder de avonturen van deze outlaw en de sheriff van Nottingham als zijn tegenstander. Hier was het de hele film die over de aanleiding ging. Als hij goed genoeg loopt komt er misschien nog een vervolg met hoe het afliep.
Oh, zoals gewoonlijk is het good fun, het is per slot van rekening een film van Ridley Scott. Het plot loopt lekker en er is veel spectaculairs te zien: een kasteelbelegering, een bloedige hinderlaag, een aanval op een dorp en manorhouse met veel gillende mensen en een grote veldslag op het strand onder de krijtrotsen van Kent. En natuurlijk ook een soldatenkampscene, een herbergscene, enkele kasteelscenes, waarvan een paar in de Tower, wat dorps- en stadsgezichten en niet te vergeten: de love interest. Maar het kwam me allemaal zo bekend voor! Belegering, brute aanval op burgers, veldslag, vermommen als ridders, afhoudende vrouw van hogere stand die overstag gaat voor ruwe bonk. De onbetrouwbare, geldbeluste en listige koning, de edele, maar door de in en in slechte spion, met kale kop en litteken, uit de laan geïntrigeerde, raadsheer (Marshall). Het geroep om vrijheid van tirannie. De wijze, blinde oude man die laf wordt omgebracht, waarop wel wraak moet volgen. De comic relief: een dikke, drankzuchtige monnik. Ik ken dit soort verhalen al sinds Ivanhoe (1828) of De roos van Dekama (1836) en eigenlijk komen al die elementen ook steeds weer terug in alle films die in de middeleeuwen spelen. Of in fantasyfilms, natuurlijk. Nou zegt men wel eens dat er in wezen slechts 6 plots voor een verhaal bestaan en dat je er een beperkt aantal helden, heldinnen en schurken in kwijt kunt. Dat is ook te zien aan de films die uit Hollywood komen, die duidelijk allemaal volgens een vergelijkbaar stramien zijn gemaakt. Maar is er nou niet meer over de middeleeuwen te vertellen?
Historiisch gezien klopte er niks van die film, en ook wat uiterlijk betreft was een anachronistische chaos, maar er moet toch wel een lekker verfilmbaar verhaal van de gebeurtenissen rond 1200 te maken zijn? Ik moet toegeven; ik heb me in mijn eentje in die lege zaal prima vermaakt en elke paar minuten of gegrinnikt of luid gelachen. Maar het was gewoon een net iets andere rangschikking in een iets ander decor als elke andere film die ik over een middeleeuws onderwerp heb gezien. Variaties op een thema, als het ware.
Oh, ik verlang zo naar een ECHTE middeleeuwse film.

Vragen waar ik mee zit....

2010-05-29T10:59:00.000-07:00

Waarom moet je op school wat over de middeleeuwen leren? En daarna dus weten. Wat hebben de middeleeuwen mensen nu nog te zeggen? In welk aspect van het moderne leven kunnen ze die kennis over de middeleeuwen integreren? Oftewel: hebben de middeleeuwen nog nut?
Er wordt dikwijls gezegd dat je van de geschiedenis kunt leren waarom we nu dingen doen en hoe we problemen in de toekomst te lijf kunnen gaan. Maar hoe hebben kennis over kerstening, horigheid, feodaliteit, stadsrecht en de hanze dan invloed op ons hedendaagse leven? Je kunt zeggen dat de activiteiten van Willibrord en Bonifatius aan de basis van onze 'judeo-christelijke cultuur' stonden. Maar hebben het drieslagstelsel, de herendiensten, vazalliteit, leenbezit en ambachtsheerlijkheden, stedelijke keuren en de wisselbrief nog invloed op het leven van nu? Heeft een kind tussen de 9 en de 18 er wat aan? Kan hij/zij er in zijn eigen omgeving wat mee? Is zo'n kind wel geïnteresseerd in die periode?

Volgens mij hebben kinderen wel belangstelling voor de middeleeuwen. De reden waarom is echter meestal niet die van de interessante lessen op school. Nee, het zijn series op tv, computer games, strips, films en eventueel historische romans die de belangstelling veroorzaken. Daarnaast zijn er de re-enactment evenementen waar je van keltische mystiek, via gothic kleding en ridders in tentjes in aanraking komt met wat je denkt dat middeleeuws is. Commerciële organisatoren gooien fantasy en historie op één hoop en de bezoeker weet niet meer wat nu wat is. Hadden ze in de middeleeuwen al muzikanten met blauwe gezichten, kilts, doedelzakken en enorme met plastic bespannen trommen? Hadden sommige middeleeuwse vrouwen puntige oren? Waren middeleeuwers van top tot teen in het zwart gekleed met witte gezichten en zwarte oog-make-up? Hoe zat dat nou met heksen en tovenaars; waren die er echt of niet?
Soms, als ik zit te schrijven, denk ik wel eens: willen mensen eigenlijk wel echt van hun foute middeleeuwen-beeld afgeholpen worden? En: wie ben ik dat ik mensen hun illusies af wil nemen? En dan zie ik weer zo'n film waarover de regisseur zegt: we hebben ons echt aan de geschiedenis gehouden, hoor. Er zijn wat shortcuts genomen voor het verhaal, maar wat je ziet: zo was het echt! Dan weet ik het weer. Nee, zo was het niet! En dan klim ik weer in het toetsenbord.
Hebben jullie dat nou ook? Dat je denkt: waarom doe ik dit eigenlijk? Die mensen willen gewoon ridders en jonkvrouwen zien en vinden varkens op straat gewoon leuk. En een leuke gothic meid met een blote fluwelen jurk of een stoere, langstaartige macho met een zwaard over zijn rug is gewoon nooit weg. En als je er nog pils, pizza en stroopwafels bij kunt verorberen is de dag toch lekker rond?
Wat denken jullie?

Tiecelins gekras: Mag er dan helemaal niet meer gelachen worden?

2010-05-13T07:34:00.000-07:00

Mag er dan helemaal niet meer gelachen worden?

2010-05-13T04:17:00.000-07:00

Ik krijg op mijn eerdere stukjes van enkele kanten het commentaar dat ik wel erg serieus bezig ben. Mag je dan helemaal geen persiflages, geintjes of grappen met het verleden uithalen? Natuurlijk wel! Ik ben een grote fan van Monty Python's Holy Grail of Life of Brian, ik ben gek op alle Blackadders, op de spoofs door French and Saunders, noem maar op. Ik kan minder lachen om reclames die met al of niet echte geschiedenis bezig zijn (Dommelsch bijvoorbeeld), maar ik zie er de humor best van in. Mensen die mij kennen weten dat ik graag lach en me zelfs (!) satyre over de middeleeuwen veroorloof. In Archeon hebben we flink wat vooroordelen van de bezoekers met humor proberen te bestrijden en ik heb dat ook altijd gedaan in mijn jaren als re-enacter en LG beoefenaar.
Het gaat, zoals altijd, echter om context. Zodra er een serieuze vraag over een stuk geschiedenis uit het publiek kwam hebben we, mijn collega's en ik dus, die altijd serieus proberen te beantwoorden. Naar ons beste weten van dat moment. En als we het niet wisten zeiden we dat ook. En gingen op zoek.
Als het echter om onderwijs gaat vind ik dat je niet serieus genoeg kunt zijn. Dan mogen geen knipogen gegeven worden, al kun je bijvoorbeeld best in een lesmethode vermelden dat achter de Asterix verhalen, al zijn ze nog zo komisch, ook nog kloppend historisch onderzoek verborgen zit (zie bijvoorbeeld het boekje van Van Royen en Van der Vegt, Asterix en de waarheid (Amsterdam 1997)). Kinderen hebben recht op goed onderwijs. Dat verplicht onderwijzers en leraren geschiedenis te geven zo waar als met de huidige kennis van zaken mogelijk is. Dat dat niet gebeurt vind ik kwalijk. Het is tevens de oorzaak van het verwrongen beeld dat mensen van de geschiedenis hebben, omdat dat gebaseerd is op onware feiten (kan dat?), achterhaalde meningen en fabels. Plus broodje aap verhalen.

Het is ook de oorzaak van het belachelijke beeld van de middeleeuwen dat ons in boeken, strips, tv-series en films wordt voorgezet. Als schrijvers, tekenaars en regisseurs ons verzekeren dat wat zij hebben geproduceerd historisch verantwoord is, is dat gewoon niet waar. Het kan voor een deel kloppen, maar over het geheel is het fantasie en gebaseerd op de door het onderwijs in de wereld gebrachte foute bronnen. Ik zal successievelijk in deze blog een aantal van die foute bronnen laten zien, dan kan iedereen uit eigen waarneming ervaren hoe ons beeld in de schoolbanken verwrongen wordt.

Het trieste van dit hele verhaal is echter dat historische themaparken, monumenten, musea en zelfs archieven met de 'geschiedenis met een knipoog' schermen. Juist die instanties zouden zich aan de echte, ware, geschiedenis moeten houden. Niet dat daar niet gelachen mag worden, maar de historische basis en de uitleg moeten serieus zijn.
Ik ben dus geen ouwe chagrijn die het niet kan hebben als ze om de middeleeuwen lachen. Ik zie de komische kant van veel historische gebeurtenissen en personen, maar ik kan er niet tegen als echt gebeurde zaken belachelijk gemaakt worden omdat dat publiek trekt. Ik ben tegen de 'ver-Trossing' van de geschiedenis!

Treffende uitspraak

2010-05-09T03:05:00.000-07:00

Gisteren, tijdens het kijken naar de film The Terminal, werd ik geraakt door een een uitspraak gedaan door Tom Hanks, de hoofdrolspeler. In zijn karakterrol van Viktor Navorski sprak hij met zijn co-ster Catharine Zeta Jones over geschiedenis en zei: history is the truth. Eigenlijk is dat de basis van heel die studie. Je bent op zoek naar wat er werkelijk gebeurd is. Wat waar was en dus nog steeds is. Hoe verder je terug komt, hoe minder je er zeker van kunt zijn dat je de waarheid aan de weet kunt komen, maar je MOET er altijd naar streven. De mensen die vroeger geleefd hebben hebben er recht op dat ze nu gepresenteerd worden op een zo eerlijke en ware manier als maar mogelijk is. Dat we dikwijls naar motieven moeten raden wil nog niet zeggen dat je er met de pet naar mag gooien als het over verklaren van historische gebeurtenissen gaat. Dat betekent dus tegelijk dat geschiedenis met een knipoog niet mag. Dat denigreert de daden en levens van onze voorouders tot een niet serieus te nemen farce. Het betekent ook dat je het verleden niet mag manipuleren voor je eigen doelen, want dat is te beschouwen als verraad aan de geschiedenis. Geschiedvervalsing is een misdaad!
Niet bekende of te achterhalen feiten invullen met op eerlijk onderzoek en gedegen kennis gebaseerde mogelijke oplossingen mag, maar het moet er eigenlijk altijd bijgezegd worden dat het giswerk is. Maar wel een nuchter beredeneerd giswerk. Het verhaal dat je schrijft mag onzekerheden en aannames bevatten, maar uit de inhoud moet blijken hoe je tot de conclusies gekomen bent die je presenteert. De lezer heeft daar recht op en ook je voorouders.
Mijn pleidooi is dus ook: neem geschiedenis serieus, het is echt gebeurd. Scheep de lezer of toehoorder niet af met fabels en mythes, daar schiet hij/zij niets mee op. Integendeel; het schept verwarring en een scheef beeld van het verleden. Het tast de de waarheid aan.

Geschiedvervalsing?

2010-05-08T06:03:00.000-07:00

Als je een kinderboek schrijft en je gebruikt een historische gebeurtenis als uitgangspunt dan ben je weliswaar met een roman bezig, maar dan moet je je toch wel aan de feiten houden. Toch? Hoofdpersonen en hun gedachten en gesprekken mag je zelf verzinnen, maar de locaties waar ze zich bewegen dienen toch wel overeen te komen met de werkelijkheid? Voor zover we die kennen, natuurlijk. De echt bestaand hebbende historische personen in zo’n boek zullen toch ook moeten beantwoorden aan wat we van hen weten. Toch?
Ik heb natuurlijk best historische romans gelezen die zich hier helemaal niet aan hielden; het waren meestal niet de beste. Het ging dan meer om de intermenselijke relaties, met name die tussen mannen en vrouwen, dan om de historische gebeurtenissen. Die vormden eigenlijk meer een romantische achtergrond voor het verhaal. De schrijfsters (inderdaad, meestal vrouwen) hadden soms wel onderzoek naar de periode gedaan en een enkele ging (en gaat) daar heel ver in. Ik kom met name deze laatste categorie ook regelmatig tegen op medievisten forums, waar ze hun uitermate practische vragen stellen. Er zijn er zelfs die lid worden van een re-enactment vereniging om een meer practische kennis op te doen van ‘hun’ periode. Het komt duidelijk hun boeken ten goede.
Meestal is dit ontspanningslectuur. Aan die boeken mag je waarschijnlijk niet al te hoge eisen stellen. Het zijn eigenlijk soaps in een historisch decor. Anders ligt het, volgens mij, als dit type romans dient als hulp bij de geschiedenisles. De diverse geschiedenismethoden, en dan vooral die voor het basisonderwijs, gaan uit van verhalen. Dat doen ze, zeggen ze zelf, om de kinderen snel een idee te geven van het leven in een gekozen periode. Om ze zich snel in laten leven met de mensen in die periode gaan ze dan ook meestal over de belevenissen van leeftijdsgenoten. Het zijn geen lange verhalen; meestal passen ze op een A4-tje. Om ze extra impact te laten hebben worden ze ook kleurrijk geïllustreerd door één van de knappe tekenaars waar Nederland zo rijk aan is. Twee tot vier illustraties voor zo’n verhaaltje is heel gebruikelijk.

Een enkele methode vindt dat niet genoeg. Een zee van tijd (Zwijsen, Tilburg, 2002-2009) heeft de Schrijvers van de Ronde Tafel opdracht gegeven voor elk van de tien tijdperken van de commissie De Rooij een boekje met een verhaal te schrijven dat in zo’n periode speelt. Als je zoals ik het onderwijs over de beide middeleeuwse tijdperken onderzoekt, kun je natuurlijk niet om de boekjes over de tijd van monniken en ridders en die over steden en staten heen. De vroege middeleeuwen wordt behandeld in De ontvoerde prinses van Arend van Dam en de late in Complot in de kathedraal van Hans Petermeijer. Het laatste boekje speelt tijdens de bouw van de Antwerpse Onze Lieve Vrouwekerk en het valt dan direct op dat de titel niet klopt. Een kathedraal is een bisschopskerk; het is de zetel (cathedra) van een bisschop en tegelijk de hoofdkerk van een bisdom. Het bisdom Antwerpen bestond echter tijdens die bouw (1352-1521) nog niet, dat kwam pas in 1559. Er zit dus al een behoorlijke fout in de titel van een verhaal dat het leven in 1434 moet beschrijven voor kinderen die leren over echte middeleeuwse steden en staten. Het is lang niet het enige dat er mis is met dit boekje, maar wel typerend.

Het andere verhaal is echter erger. Dit gaat over de waar gebeurde ontvoering van Judith, dochter van de Karoligische koning Karel de Kale, door graaf Boudewijn I van Vlaanderen (maar dat werd hij pas in 863) in 862. Een jonge monnik, Ward, vergezelt deze Boudewijn met de IJzeren Arm – een bijnaam die hij pas lang na zijn dood kreeg, maar die wel steeds in het boek voorkomt - op zijn tochten met en zonder de ontvoerde koningsdochter. Het probleem is dat Ward in het St Donaasklooster in Brugge zat, dat in 862 helemaal niet bestond. Het was zelfs Boudewijn die, als graaf, na 863 de relieken van St Donatianus van Reims aan het kerkje van Brugge gaf, waarna het pas die naam kreeg. Het werd een collegiale kerk, oftewel een kerk waar kanunniken aan verbonden waren, en het is zeker nooit de kerk van een Benedictijnerklooster (de enige monniken- en nonnenorde in de 9^e eeuw) geweest.
De tocht van Boudewijn, Ward en hun metgezellen leidt vervolgens naar de ‘stad’ Middelburg, Vlaardingen, Dorestad, Utrecht, het klooster van Egmond, Wieringen (waar Ward de in 1995 gevonden zilverschat verstopt) en terug naar Middelburg. Uit archeologisch onderzoek is bekend dat de walburg waar op den duur Middelburg naar genoemd is, pas in 880-890 werd aangelegd en pas na 900 bewoond raakte. Er was misschien wat handelsverkeer aan de Arne, maar veel meer dan een dorpje kan er niet hebben gestaan. Vlaardingen bestond wel en had al een kerkje. Dorestad natuurlijk ook, maar had in 862 al de nodige rampzalige invallen en plunderingen van vikingen achter de rug. Utrecht had in 857 een aanval meegemaakt en beide kerken die daar stonden lagen in puin, evenals de meeste huizen. De bisschop was in dat jaar naar Odiliënberg gevlucht en zijn opvolger Balderik zou pas in ca 920 naar Utrecht terugkeren. De held klopt daar echter aan bij een klooster met monniken, maar ook in die stad was geen klooster tot 1050, en de kanunniken, die dus geen monniken waren, van St Maarten en St Salvator waren de stad eveneens ontvlucht.
Vervolgens ging het naar het klooster van Egmond. De eerste, houten, versie daarvan werd pas rond 920-930 gesticht en de eerste stenen kerk – er wordt over de bouw van deze kerk geschreven - werd pas rond 950 gebouwd. Via Wieringen gaat het met een vikingschip weer naar Middelburg, waar koning Karel zich met Boudewijn verzoent en deze met Judith kan trouwen. Dat is allemaal volkomen uit de duim gezogen. Boudewijn en Judith werden na de schaking geëxcommuniceerd en moesten naar Rome reizen om die straf door de paus ongedaan te laten maken. De paus zorgde ook voor een verzoening met de koning en in december 863 konden ze met elkaar trouwen. Koning Karel was niet bij het huwelijk aanwezig.
De schrijver Van Dam heeft in dit verhaal dus allerlei onmogelijkheden en niet gebeurde zaken beschreven. Ik blijf verder af van het verhaal zelf, maar als dit een voorbeeld is van hoe kinderen over de echte geschiedenis van de middeleeuwen te horen krijgen, vrees ik voor hun toekomstige beeld van die periode. Verder vind ik dit een voorbeeld van geschiedvervalsing, want het opvoeren van niet bestaande kloosters, verdwenen kerken en nog niet gebouwde burgen (die geen houten torens bevatten), de nog niet bestaande bijnaam van een Vlaamse graaf die dat pas na deze gebeurtenissen werd plus een niet in het nog niet bestaande Middelburg plaatsgevonden hebbende verzoening kun je moeilijk anders noemen. Uitgever Zwijsen (of de schrijver van Een zee van tijd, Ron de Bruin) zegt zelf dat “de leerstof is gekozen op basis van recente wetenschappelijke ontwikkelingen”. Arend van Dam kent die ontwikkelingen dan waarschijnlijk niet, hoewel het meeste dat ik hier boven heb geschreven ook gewoon op Wikipedia is terug te vinden. Kijkt hier niemand naar? Is er dan helemaal geen controle op het lesmateriaal dat onze jeugd krijgt voorgeschoteld?

Oh ja, en een viking wordt afgebeeld met horentjes op zijn helm....

Holland eerst?

2010-05-02T07:43:00.001-07:00

In de ‘Gouden Eeuw’ mopperden de andere gewesten van de Zeven Provinciën vaak op Holland. Het was rijk, bevatte de meeste steden met de nijverste kooplui en industriëlen, de kamers van de VOC en WIC waren er gevestigd (met Zeeland) en had een doorwegende invloed in de Staten Generaal. In Holland gebeurde het, daar was de cultuur, het werk en de politieke invloed. En vandaar legden de dominees hun Calvinistische wil op in de dikwijls nog slechts in naam protestante andere gewesten, om over Staats-Brabant maar te zwijgen. Daar vonden ook de laatste gevechtshandelingen in de Tachtigjarige Oorlog plaats, met de nodige ellende vandien. Men voelde zich toen in de rest van de Nederlanden nogal achtergesteld.

Holland was ook het gewest waar de nationalistische geschiedschrijvers uit de negentiende eeuw naar terug grepen toen het volk van Nederland wat nationaal gevoel betreft op één lijn gebracht moest worden. Gevolg? Een hollandocentrische geschiedschrijving. Fruin, Blok, Kernkamp, Colenbrander, en niet te vergeten hun voorganger Groen van Prinsterer, zijn daar van grote invloed op geweest. Dat was natuurlijk in de geschiedenisboekjes op school ook te merken. A.M. Kollewijn Nz. bracht in 1876 zijn Leerboek der Vaderlandsche geschiedenis uit en hoewel hij ook wel kort aan Gelre, het Sticht en Friesland aandacht besteedde (gek genoeg niet aan Brabant en Limburg) vielen die in het niet bij de aandacht voor Holland (en een beetje Zeeland). En dan nog was het vooral hun connectie tot Holland of hun gezamenlijke wederwaardigheden die aandacht kregen.
In de Canon en de Tien Tijdperken van nu, de eenentwintiste eeuw, is het niet veel anders. Bij de Canon stimuleren ze weliswaar de regionale en locale canons, maar in de officiële lesmethoden is het, wat de middeleeuwen betreft, vooral Holland. Zelfs als het gaat over de Hanze die toch de bloei van de IJsselsteden heeft veroorzaakt, gaat het nog dikwijls over Amsterdam, Dordrecht, Antwerpen en Brugge. Ben Speets deel De tijd van steden en staten, als onderdeel van de Kleine geschiedenis van Nederland (2008) heeft in het eerste deel, Politieke ontwikkelingen, 5 kolommen Brabant, 2,5 kolom Gelre, 1,5 kolom Utrecht (!) plus een kader De slag bij Ane 1227. Dan gaat iedereen over naar de Bourgondiërs. Holland daarentegen krijgt 11 kolommen, uitgebreide aandacht voor Floris, de beide Henegouwse Willems en een apart kader (bij elkaar ruim 2 kolommen) over Jacoba van Beieren. Er wordt uitgebreid aandacht besteed aan de Hoekse en Kabeljauwse twisten, maar over Lockhorsten en Lichtenbergers, of Bronkhorsten en Heeckerens geen woord. Om over Friesland en zijn Schieringers en Vetcopers maar te zwijgen. Limburg wordt helemaal niet genoemd, zelfs niet als het over de slag bij Woeringen (1288) gaat, waarbij dat gewest opging in Brabant.
Bij De opkomst der steden, en dan vooral als het over de Hanze gaat, komen de IJsselsteden Zwolle, Kampen en Deventer natuurlijk voorbij, en ook Zutphen krijgt wat aandacht, maar Amsterdam staat het meest in de belangstelling. Pas bij het deel Kerk en samenleving komen we steden als Breda, Den Bosch, Deventer (Geert Grote heeft een apart kader) tegen, al worden die weer vermengd met Hollandse wonderverhalen. Oh, en er wordt wat over Friese kloosters geschreven. Kortom: het voorbeeld voor de lesmethoden is eveneens hollandocentrisch. Wie verwacht dan die methoden anders zullen zijn?
En dat zijn ze dan ook niet. Het is zelfs nog erger dan in dit boek. Het hollandocentrisme is hier beperkt gebleven tot graaf Floris, waarschijnlijk omdat hij in de Canon zit. De basisschoolmethoden houden het meestal neutraal en noemen geen namen, alleen een enkele Oost-Nederlandse Hanzestad wordt wel genoemd (en krijgt soms een foto of plattegrond). Van alle laat-middeleeuwse vorsten wordt alleen Floris V een paar keer vermeld (hij staat immers in de canon) en wat later de Bourgondiërs, maar lang niet allemaal. Over de andere gewesten geen woord. Voor het voortgezet onderwijs is het al niet veel beter: Floris en de Bourgondiërs, wat Hanzesteden, Den Bosch in één methode (Malmberg, de uitgever, is daar gevestigd) en dat is het wel. Met andere woorden: de andere vorsten en gewesten komen er na 1000 helemaal niet meer aan te pas.
Aangezien de meeste mensen in Nederland nog steeds buiten de Randstad wonen, zou je verwachten dat hun kinderen tenminste nog wat over de geschiedenis van hun streek zouden leren. Niet vanuit de lesmethoden dus, tenzij je, als je geluk hebt en daar woont, die over Den Bosch of Kampen treft. Maar wie daar in de middeleeuwen de scepter zwaaiden en hoe het er toeging: geen idee! Moeten de onderwijzers en leraren in de beperkte tijd die voor geschiedenis per week hebben dat dan zelf toevoegen? Moet een bezoek aan de plaatselijk oudheidkamer of het museum die lacune opvullen? Of moeten de mensen van de regionale historische verenigingen hun kennis in de klas komen spuien? Als ik in de Stellingwerven, de Achterhoek of de Peel zou wonen, zou ik niet weten wat ik aanmoest met een tragische Hollandse graaf die in een slootje bij het Muiderslot werd afgemaakt, behalve als lekker griezelig ridderverhaal. Context? Geen, behalve dat je het didactisch zou kunnen aangrijpen om wat over macht te onderwijzen of de politieke moorden van de laatste tijd in perspectief te plaatsen. Volgens de Canon dan. Maar ik heb daar grote twijfels over. Floris was geen Pim Fortuin noch een Theo van Gogh (beide Hollanders, overigens); zie dat dan maar eens aan elkaar te breien. En 2010 is natuurlijk ook geen 1296...

Helden

2010-04-24T03:16:00.001-07:00

Tijdens discussies over de Nederlandse geschiedenisverhalen van de laatste weken waar ik aan meedeed doken ineens de nationale helden weer eens op. Ik moest denken aan de Canon, waarin ze ook weer terug zijn. Maar dan anders... Laat ik het direct maar erkennen: ik heb niks met helden. Ik weet het: volgens opvoedkundigen heeft de jeugd zijn rolmodellen nodig en volgens sommige politici het volk zijn helden. Ik geloof daar niks van. Dat is allemaal volksmennerij, die teruggaat op een zeer specifiek historisch gegeven.

In 1815 werden we op het Congres van Wenen ineens één land (tot 1839, of 1830 als je Belg bent, samen met België, dat daarna zelf verder ging), kregen we één koning en één, gekozen, regering en moesten we één volk worden. Dat viel nog niet mee, want in al die voormalige gewesten was men vooral regionaal en in de steden vooral lokaal gewend geweest zijn eigen boontjes te doppen. Onderling was er, ondanks dat men tot één republiek hoorde, altijd herrie en overheerste Holland stelselmatig de rest van de provinciën, hetgeen daar meestal niet in dank aanvaard werd. Krijg dat soort samenleving maar eens op één rij. Politici en historici vonden elkaar in het ontwerpen van een nationale, zeg maar gerust nationalistische, geschiedenschrijving die op elke school in ons land diende te worden onderwezen. Dat moest de Zaankanters, Drenthen, Brabanders, Friezen en Zuid-Limburgers, etc. tot één volk samensmeden. Geworteld in de romantiek en gebaseerd op onze ‘heroïsche’ vrijheidsstrijd tegen de ‘Spanjaarden’ werd een historiografie ontworpen die ons zou doordringen van de eenheid die het volk toen aan de dag legde om de tirannie te verdrijven. Daar zouden we dan met z’n allen trots op terug kunnen kijken en ons om de troon van de nakomelingen van de Vader des Vaderlands leren scharen.

Intussen was die politiek behoorlijk effectief en lukte het op den duur om het gestelde doel te bereiken. Wijlen mijn schoonmoeder had vanuit haar schoolopleiding in de confessionele hoek zelfs een grondige hekel aan Spanjaarden overgehouden, hoewel ze, naar mijn weten, nooit een Spanjaard van dichtbij had gezien. Maar de wereld werd kleiner en de mensen raakten steeds beter geïnformeerd over wat er buiten hun directe gezichtsveld afspeelde, men ontmoette buitenlanders in hun eigen habitat en, als je niet te provinciaal bleef denken, ontdekte je dat dat eigenlijk net zulke mensen waren als zij zelf. Ook Spanjaarden. Ze hadden natuurlijk wel andere gebruiken en aten ander eten en dronken andere dranken en zagen er soms best anders uit dan wij bleke noorderlingen, maar de basiselementen bleken hetzelfde. Russians love their children too; zoiets.

Ook de vaderlandse geschiedenschrijving groeide in de breedte. We kregen oog voor de negatieve aspecten van onze eigen historie. Gecreëerde helden vielen van hun voetstuk en we leerden ze vanuit een andere kant bekijken. Piet Hein was voor de Spanjaarden natuurlijk geen held, maar een ordinaire zeerover die op eigen houtje uiteindelijk één van de oorzaken van een staatstbankroet was. Een onverwacht bijverschijnsel was dat al die nuancering, het wegvallen van die romantische verhalen, een desinteresse in het geschiedenisonderwijs veroorzaakte. Het vak werd onderdeel van maatschappijleer en ging meer over hoe het kwam dat onze regering zo werkte als hij deed dan dat het de bevolking rolmodellen bood. De kennis van ons verleden nam af en de politiek, met als aanjager Jan Marijnissen van de SP, nam weer het voortouw om die trend om te draaien. De Canon was het gevolg: 50 vensters over zaken die iedereen moest ‘weten’ wilde je voor vol Nederlander aangezien worden. En in die 50 vensters bieden er 18 uitzicht op gedeetelijk oude en deels nieuwe nationale helden. Het is moeilijk te zien hoe Annie M.G. Schmidt te vergelijken valt met Karel de Grote, maar volgens de samenstellers van de Canon hebben ze in ieder geval invloed op ons bestaan gehad. Aan de inzet van deze ‘helden’, hoewel gedeeltelijk nog bestaande uit dezelfde personen, is echter wel wat veranderd in vergelijking met die uit de negentiende eeuw. In de praktijk, dus in de geschiedenisles, worden nu aan hen zaken opgehangen die nuttig zijn voor de leerlingen om nu te weten en nu te leren.

Om me even tot de middeleeuwen te beperken: Willibrord (658-739), Karel de Grote (742-814) en Floris V (1254-1296) zijn de koppen die tussen 500 en 1500 boven het maaiveld uit steken. In de filmpjes voor beide soorten onderwijs die bij deze vensters horen worden bij Willibrord voor de basisschool respect voor een (ander) geloof behandeld en komen het opleggen van een geloof en de scheiding van kerk en staat voor de oudere kinderen aan de orde. Karel wordt gezien als voorloper van een verenigd Europa, wat ik persoonlijk nogal tendentieus vind. Zijn pogingen te leren schrijven fungeren als kapstok voor het onderwerp alfabetisme in groep 5 en 6 en voor 7 en 8 zijn dat helden uit de ridderverhalen. Voor de bovenbouwers komt, als vreemde eend (de connectie met nu is niet duidelijk) het leenstelsel ter sprake. Voor de jongere kinderen wordt tenslotte bij Floris het thema macht behandeld. Het gevaar ervan en het opkomen voor de zwakkeren worden voor groep 7 en 8 aangesneden en de onder- en bovenbouwers mogen discussiëren over de gevolgen van politieke moorden.

Hoe moet je dit dan zien? Willibrord heeft een begin gemaakt met de kerstening van onze gebieden, hoewel hij net zo actief was in wat nu het buitenland is. De veroveringen van Karel vonden ook voornamelijk buiten onze streken plaats, maar zijn wetten golden in ieder geval in dat deel van het land dat onder Frankische heerschappij stond en hebben de nodige gevolgen gehad. Hoewel karakteristieke historische personen en in hun eigen tijd eveneens bewonderd, zijn het geen traditionele helden. Floris stierf een tragische dood, iets dat wel bij helden schijnt te horen (zie ook het Wikipedia lemma ‘held’) omdat de bereidheid zichzelf op te offeren onderdeel van hun make-up is. De Hollandse graaf offerde zich echter niet op, maar was het slachtoffer van een politiek complot en in paniek geraakte ontvoerders. Dat zou je eerder een antiheld noemen, ware het niet dat de man in zijn tijd slim opereerde en zelfs niet-edelen voor zich in wist te nemen. Daar wordt nu met instemming naar gekeken, maar we moeten niet vergeten dat zijn bijnaam ‘der keerlen god’ niet bepaald als compliment bedoeld was.

Kortom; zijn dit helden in de nationalistische zin des woords? Ik betwijfel het. Tenminste; niet als je er nauwkeuriger naar kijkt. Maar dat doen de door mij bestudeerde geschiedenismethoden, op een enkele na (en dan nog niet stelselmatig), niet. Valt het dus mee met de heldenverering tegenwoordig? Ja, maar de wel opgevoerde vijftien mannen en drie vrouwen worden wel ingezet om tamelijk politiek correcte lesmethoden te onderbouwen.

Omschakeling

2010-04-22T04:21:00.000-07:00

Okay, jullie hebben al een hele tijd niks van me gelezen, maar dat kwam omdat ik me afvroeg waarom het zo stil bleef na mijn 'stukkies'. Eigenlijk werd ik dinsdagavond 20 april pas wakker geschud na het kijken naar het tweede deel van The virtual revolution (waarbij presentator Dr. Aleks Krotoski veel te veel en te nadrukkelijk in beeld was). De aflevering ging over de impact van het internet op het maatschappelijke leven. Ik bedacht me ineens: wie zit er te wachten op artikeltjes over heraldiek en historie, behalve een paar vrienden die dat toevallig wel leuk vinden? Tussen al die honderdduizenden blogs op het web. En dat terwijl ik al bijna een half jaar met een onderzoek bezig ben naar hoe de middeleeuuwen er tijdens de geschiedenisles op school vanaf komen. Is dat niet maatschappelijk relevant? Ik zou het wel denken.

Al zo'n 20 jaar kom ik met de gekke en volkomen foute ideeën van mensen over die periode in aanraking en al die tijd heb ik me afgevraagd hoe ze daaraan kwamen. Ik dacht eerst dat de oorzaak lag in het lezen van de verkeerde boeken (dubieuze historische romans en strips) of het zien van de verkeerde films (de Hollywoodse middeleeuwen). Als je echter verder kijkt dan je neus lang is merk je dat dat alleen maar de resultaten van iets anders zijn. Het onderwijs. Dus ook het onderwijs in het buitenland. Maar ik woon in Nederland en je moet ergens beginnen. Ik heb daarom al een paar jaar geleden besloten dat ik zodra ik afgestudeerd was ik me zou gaan toeleggen op een onderzoek naar de Nederlandse geschiedenismethoden, met de nadruk op het middeleeuwse gedeelte. Ik ben dat dan ook echt gaan doen in oktober 2009. En dat was wel even schrikken.
Natuurlijk moet ik dat doen naast mijn twee banen en daarom schiet er dikwijls niet meer dan een middag per week over voor dat project. Het gaat dus langzaam, maar... ik heb de tijd. En het moet wel goed gebeuren, want ik breng geen gemakkelijke boodschap.
Inmiddels ben ik ook betrokken bij discussies op LinkedIn (Erfgoed 0.2 en Nederlandse Historici) over geschiedenisonderwijs. Zoals iedereen weet is het onderwijs in het algemeen, maar ook het geschiedenisonderwijs in het bijzonder nogal in het nieuws. Iedereen kent inmiddels de Canon wel en ook de tien tijdperken van de commissie De Rooij, die enkele jaren geleden beide op scholen zijn ingevoerd. Aan de ene kant hebben die initiatieven voor een opleving van het vak en een zeker kader voor de inhoud gezorgd, maar anderzijds is niet iedereen het erover eens of dit nu wel de goede weg is. Ik heb daar inmiddels uitgesproken en ook nog wat niet helemaal uitgewerkte ideeën over.
Het lijkt me een goed idee om, naast het schrijven aan mijn rapport en diverse deelverslagen, die ideeën te testen op mijn blog. De internet discussies waaieren dikwijls te veel kanten uit en lopen meestal dood. Hier kan men gericht reageren op mijn observaties (of zich bepalen tot een 'leuk'), maar ook met eigen opmerkingen komen, die dan weer nieuwe artikelen vanwege verdiept inzicht kunnen opleveren. Zo krijg je, stel ik me voor, een mooie maatschappelijke discussie. Ik hoop alleen dat die dan niet verzandt in onzin door de 'lunatic fringe' van de geschiedenisfreaks, zoals dat is gebeurd op entoen.nu, de site van de Canon (zie het forum aldaar en huiver).
Ik wil het debat graag zakelijk houden, maar ben daarbij niet van plan al te voorzichtig om te springen met lange tenen of korte lontjes. Iedereen mag kritiek op mijn ideeën leveren en ik zal iedereen beantwoorden die serieus daarop ingaat. Ik neem echter geen blad voor de mond en ben van plan man en paard te noemen. Iedereen is hiermee dus gewaarschuwd. En telt dus voor twee...

(Het plaatje komt van de rug van het boek Onze vaderlandse geschiedenis door Joh. van Hulzen (2e druk Kampen 1951) en is getekend door Tjeerd Bottema, vroeger één van mijn favoriete historische tekenaars.)

Sterrengeflonker

2010-03-15T03:00:00.000-07:00

Er ging wat mis bij het aanpassen van de tekst van deze blog en ineens was hij weg. Nog maar eens dan...

Bij de laatste verkiezingen (en ook weer vanmorgen 15.3.2010 in de krant) viel me het beeldmerk van de SP weer op: de rode tomaat met het sterretje. Ik vind dat, als grafisch ontwerper, in combinatie met de krachtige schreefloze kapitalen SP één van de sterkste politieke merken van de laatste tijd. Voor degenen die niet (meer) weten, zo ziet dat eruit.

Het werd tijdens de campagne zeer effectief gebruikt: op posters, flyers, banners en zelfs op jacks, maar dan in diapositief. De tomaat kwam er ook zeer groot in beeld en dat maakte dat me ineens wat opviel.

Voor degenen die de Koude Oorlog nog hebben meegemaakt is die keuze voor een witte vijfpuntige ster om het bladkroontje van de tomaat te verbeelden (een hele goede vondst trouwens) een curieuze. In die tijd stond de witte ster namelijk voor het westen, en dan voornamelijk de USA. Dit in tegenstelling tot de rode vijfpuntige ster, die voor het hele communistische blok stond, maar die in de USSR was ontstaan. Het is daarom vreemd om te zien hoe de SP, die toch uit de zeer lnkse, om niet te zeggen maoïstische, hoek voortkwam juist deze ster toepast als deel van zijn icon. Natuurlijk wordt hij in diapositief wel rood:

Maar wie heeft er ooit van een witte tomaat gehoord? Ik ben eigenlijk wel nieuwsgierig of de leiding van de SP, of zelfs zijn leden, zich realiseren dat ze achter een kapitalistische ster aanlopen. Of zijn de grenzen inmiddels zo vervaagd dat dat nu moet kunnen?

Moraalridders-wapen

2010-02-11T05:51:00.000-08:00

Ik zap regelmatig tijdens het tv-kijken, ik geef het maar toe. En af en toe blijf ik even hangen in programma's die ik verder nooit heb gezien en ook nooit meer zal bekijken, omdat mijn oog ergens op valt. Ik schijn namelijk een oog te hebben dat elke afwijking van de heraldische regels, ook al is hij nog zo snel, betrapt. Het zal wel een beroepsdeformatie zijn. Zo bleef het een paar dagen geleden hangen aan een onderdeel van het decor van het EO programma Moraalridders. Met zo'n naam moet je natuurlijk wel wat met heraldiek doen en de vormgever zal dan ook de opdracht gekregen hebben iets 'ridderachtigs' te verzinnen. Dit zag ik:

Een doorsneden van oranje en paars/purperen schild (van een breedheupig, nooit bestaand hebben type) met MORAAL in purper net boven de deellijn en RIDDERS in oranje er net onder. Degenen die deze (dit?) blog volgen weten inmiddels wel dat letters, laat staan woorden, niet in wapens thuishoren. Eerste foutje dus. Bij wat nadere beschouwing staat er ook nog wat boven 'moraal'. Het lijkt nog het meest op een helm. Het plaatje is echter al behoorlijk onduidelijk (dit is van de website gehaald) en dat helmpje is dat helemaal. Door wat te kijken naar de filmpjes op de website kwam het decorstuk wat helderder in beeld en ik heb er de volgende reconstructie van gemaakt.

Het is dus een purperen (al weer!) helm, met een wit vizier, waarin een wat schuinstaand oog, en een kam die op die van een brandweerhelm lijkt. Nou zijn vizieren ervoor om juist de ogen (en de rest van het gezicht) te beschermen, dus dit 'oogt' letterlijk een beetje potsierlijk. De ontwerper heeft ook niet echt naar bestaande helmen van dit type gekeken maar iets getekend dat er vaag op lijkt. Tweede foutje. Ik hoor de verdediging al: "het gaat maar om het IDEE!". Ja uiteraard, maar als je toch een beetje verantwoord bezig wilt zijn - en ik neem aan dat de heren Knevel en Van den Brink die bedoeling hebben - dan stem je toch ook de vormgeving van je praatshow daar een beetje op af? Of is dat ouderwets gedacht? Het is toch niet zo moeilijk een plaatje van een echte helm te vinden? Kijk maar:

Zo ziet een echte armet (deze is uit 1515) eruit. De verschillen zijn duidelijk. Een vizier bestond in die tijd meestal uit twee stukken en het kinstuk kon ook openklappen, anders kwam je niet met je hoofd in zo'n helm. De kam is er ook, maar loopt mooi over in de helm en staat niet als een metalen hanekam overeind. En natuurlijk is de oogopening erg klein en zie je de ogen van de drager er niet door. Ook hier zal men tegenspartelen dat dat oog een symbolische betekenis heeft: moraalridders houden een oogje in het zeil (of vizier) om ons indien nodig bestraffend te kunnen toespreken bij een overtreding van normen en waarden. Want dat is wat moraalridders doen en zo te horen en zien houden beide heren zich daar behoorlijk aan.

Wat ook vreemd is dat de helm in het schild staat en niet erboven zoals het bij een echt familiewapen hoort.

Nou zijn er wel een paar wapens waar een helm in het schild staat, maar dat zijn toch vooral gemeentewapens. Je hebt bij ons bijvoorbeeld de stad Helmond die een min of meer spreken wapen heeft. Kijk maar: Dit is een omgewende traliehelm (die de 'mond' van de helm eigenlijk beschermen) waaruit wat eikentakken groeien, waarin ook nog een vogeltje zit. Voor het geval de lezer dit denkt: nee, ik heb dit wapen niet getekend; het komt van een site over de historie van Helmond. De oplettende lezer heeft ook vast opgemerkt dat de helm hier een prominente plaats in het schildveld heeft. Zo hoort het ook. Een heraldisch stuk hoort het veld zoveel mogelijk te vullen en niet ergens weggestopt te worden. En dan zeker niet boven een paar woorden. Derde foutje.

De conclusie moet ook deze keer dus weer luiden: heraldisch is het wapen van de moraalridders een onding. Of er een moraal aanhangt waarom deze ridders zo'n wapen voeren weet ik niet, maar hun vormgevers hebben in ieder geval weer geen verstand van heraldiek en kennis van harnas. En hun opdrachtgevers, moraalridders of niet, ook niet.

Wonen in een kasteel

2010-02-06T04:42:00.000-08:00

Nee, ik verwijs niet naar het boekje Leven in een kasteel, dat ik al eens heb besproken op mijn website (http://www.scapreel.nl/html/Recensiearchief.html#anchor41487). Het gaat nu over hoe je tegenwoordig op of in een kasteel kunt wonen. Het is namelijk in het kader van de grote 'nostalgisering' van Nederland dat er nieuwbouwprojecten in de vorm van kastelen of forten gebouwd worden. Inclusief grachten, bruggen en binnenplaatsen. Of fonteinen zoals in het project Groot Horloo bij Ermelo aan de rand van het Veluwemeer (en naast de A28). Natuurlijk alleen voor hen die het kunnen betalen, want dat het goedkoop wonen is kun je wel vergeten. Afijn, dat kan bijna iedereen in Nederland.
Inmiddels is er dus weer een soort gated community bij en daar hoort natuurlijk een passend image bij. En hoe geef je zoiets vorm met stijl? Juist met een wapen. Vanmorgen stond het in de krant:

Het eerste dat opvalt is het schild met de wapenfiguren boven en onder door tekstbanieren wordt afgesneden. Het schild was dus niet genoeg, zoals in de middeleeuwen, maar de moderne beschouwer heeft ook geschreven informatie nodig over het heet en waar het te vinden is. En dat moet natuurlijk gelezen kunnen worden. Afijn, logisch, maar waarom de banieren niet een beetje verhoogd respectievelijk verlaagd, zodat duidelijk blijft dat het hier om een wapenschild gaat. Trouwens, wat doen die twee korenaren daar, tevoorschijn piepend van onder de onderste tekstbanier? Is dit het teken dat het kasteel te midden van landelijke dreven te vinden is?

Naast die 'verminking' van het wapen, viel me direct de kleur paars (purper?) op. Het is wel degelijk een heraldische kleur, maar hij is in de heraldiek ontzettend zeldzaam. Misschien is hij gekozen (door het reclamebureau?) omdat hij iets rijks heeft en nogal een statusbevestigende kleur is. Keizerlijk purper is al sinds de oudheid de meest kostbare kleur die je je kunt bedenken.

Daarna werd ik getroffen door het hartschild met een voorwerp erop dat toch wel iets van een kasteel weg heeft. Dit bleek een stilering van een deel van dit net opgeleverde project te zijn.

Inmiddels was ik, als heraldicus, natuurlijk nieuwsgierig geworden naar de herkomst van dit wapen. Ik weet natuurlijk dat een purperen schild met twee zilveren kepers (zo heten die dakvormen) in Nederland niet bestaat. In het buitenland trouwens ook niet. Ik wist ook al dat er geen familie (Van) Horloo bestaat of bestaan heeft en dat dit dus niet wapen van die familie kan zijn.

Maar er zijn natuurlijk wel geslachten met wapens met twee kepers. Wie beschrijft mijn verbazing toen bleek dat er een familie bestaat die Van Hoenlo (of Van Honlo) heet en die twee zilveren kepers op zwart voert. Die familie was gevestigd op het kasteel Hoenlo even ten zuidoosten van Olst, ongeveer 40 km in rechte lijn naar het oosten, aan de andere kant van de IJssel. Het landgoed wordt al genoemd in 1233 en is sindsdien constant bewoond gebleven. Onder andere Harry Mulisch heeft er gewoond en heeft het huis gebruikt in zijn De ontdekking van de hemel. Intussen is de overeenkomst van de namen Horloo en Hoenlo wel treffend, evenals hun wapens. Zou hier opzet in het spel zijn?

In een eerdere blog heb ik al gewezen op het feit dat onderdelen van wapens bij elkaar moeten afsteken. Purper op purper is daarom onheraldisch, dus als je er een beetje verantwoorder, en daarom des te stijlvoller, wapen van wilt maken moet je zorgen dat het hartschild duidelijk tegen zijn hoofdschild afsteekt. Je zou natuurlijk het wapen Van Hoenlo kunnen gebruiken (de familie is al eeuwen geleden uitgestorven), dus de zilveren kepers op zwart, en dan het kasteel op een groene, dus landelijke, ondergrond zetten. Dan krijg je het volgende resultaat:

Ik vind dit wel mooi en stijlvol. Het is echter de vraag of de moderne yup of golfende rentenier dit eenvoudige wapen voldoende impact vindt hebben. En of hij niet ook nog er ook nog boven en onder geschreven wil hebben waar het hier over gaat. Je wilt natuurlijk iedereen wel laten weten dat je in een kasteel woont.

Nieuw gemeentewapen?

2010-01-27T05:58:00.000-08:00

Ik moest vanmorgen wel even met m'n ogen knipperen toen ik in de krant het hieronder gereproduceerde wapen tegenkwam. Ik dacht even dat ik door mijn neusverkoudheid niet zo scherp meer zag.

Excuus voor de onscherpe weergave, maar dit is een scan van de op krantenpapier afgedrukte foto. Ik denk dat iedereen het wapen wel kan zien. Eronder staat "Gemeente Hilst & stagiair", want het plaatje is uit een advertentie van een stagebemiddelingsbureau, dat ook voor bv. gemeenten werkt. Ik kende natuurlijk wel de gemeente Hulst, maar Hilst zei me niets. Het werd me al snel duidelijk dat het hier om een fantasiewapen ging; geen van de 441 Nederlandse gemeenten had waarschijnlijk toestemming gegeven zijn echte wapen te gebruiken. Dus werd een gemeente verzonnen: Hilst. En een wapen.

Overigens bestaat er in Duitsland wel een dorp dat Hilst heet (Nordrhein-Westfalen). En het heeft nog een wapen ook. Daar is www.nhg.nl dan weer erg handig voor. Zie hiernaast.

Intussen is het me weer heel erg duidelijk dat je een reclamebureau geen wapens moet laten ontwerpen. Aan de tekening van het wapen kan je namelijk duidelijk zien dat hier een amateur bezig was geweest: een Engelse kroon, twee het schild omhoog duwende leeuwen en wat onduidelijk rood struikgewas tussen de banderol met de tekst en de onderkant van het wapen.
Dergelijke kronen, met breedarmige kruisvormige bladeren kent de Nederlandse heraldiek niet. En leeuwen moeten een schild netjes vasthouden, niet omhoog duwen. Dat struikgewas zal wel een arabesk moeten voorstellen, zo'n krullerig onderzetterje dat in de 18e eeuw ontstond en in de 19e eeuw bloeide. Maar het schild is het beste voorbeeld van verkeerd begrip van de heraldiek. Hieronder geef ik een wat modernere versie ervan.

Als je dit wapen zou moeten beschrijven zou het klinken als: in zilver zeven rode schuinbalken, een rode smalle schildzoom (een rand om het schild heen) en een rood vrijkwartier met drie met de stelen aan elkaar verbonden zilveren hulstbladeren. De hulstbladeren staan een beetje schuin en daaraan kun je al zien dat hier geen heraldisch tekenaar is bezig geweest. Verder komt de smalle schildzoom in Nederland zo goed als niet voor en zeven schuinbalken is ook heel zeldzaam. Het vrijkwartier staat meestal voor het bezit van gebied of het is een teken van bastaardij als het wapen van de natuurlijke vader hierin staat. In gemeentewapens is het zeldzaam (ik ken er 11, waarvan de meeste inderdaad een verbondenheid met een vorst of land verbeelden). De tekenaar heeft ook niet begrepen dat een vrijkwartier over alles heengaat, dus ook over de schildzoom. De hulstbladeren hadden dus het rode vlak links bovenin (heraldisch rechtsboven; maar de uitleg waarom dat zo heet duurt te lang) meer moeten vullen.

Het meest opvallend is echter dat alles rood-wit is. Een schildzoom om een wapen dient juist af te steken bij het wapen, en dat geldt ook voor een vrijkwartier. Een veel beter wapen was dus het hierbij staande geweest, met inbegrip van het op een goede manier in het vlak zetten van de drie hulstbladeren. Nu zie je de naast en over elkaar liggende vlakken veel beter en is ook duidelijk wat ze voorstellen.
Door de zwarte schildzoom - nu op correcte breedte voor een onbeladen zoom - en de rode schuinbalken op wit lijkt het gemeentewapen van Hilst plotseling veel op het familiewapen De Vos van Steenwijk. Alleen liggen er daar 8 gouden munten op de schildzoom en zijn het daar 5 rode schuinbalken.

Heraldicus is echt geen makkelijk vak dat je zomaar even aanleert. Er komt veel bij kijken; letterlijk. Je moet eerst een heleboel gezien en onthouden hebben voor je je kunt begeven op het pad van het ontwerpen van wapens. Dat kost tijd. Die tijd hebben reclamebureaus niet en als ze dan dus een wapen moeten produceren komen er zulke misbaksels uit.

Toernooiuitnodiging

2010-01-23T04:31:00.000-08:00

Ondanks de vergevorderde voorbereiding voor de verhuizing naar Soesterberg in 2011 gaat er in het Legermuseum te Delft 14 februari aanstaande nog een fikse, op kinderen gerichte, tentoonstelling van start. Hij heet Toernooiridders en is opgehangen aan een toernooi dat ter gelegenheid van het huwelijk van Jan van Duvenvoirde (het museum schrijft Duivenvoorden, maar dat is incorrect) en Clara van Haaften (zou dus Haeften moeten zijn) in 1460 zou zijn gegeven. Het is de derde middeleeuwse presentatie op een rij, na de Ridder Roderik expositie (waar ik niet blij van werd) en de unieke, maar te kort durende, Heavy Metal tentoonstelling van harnassen. Mooi initiatief. Als ik het wel heb berust de invulling voor een groot deel op een clubje jonge mensen dat al enkele jaren een zeer mooi en verantwoord toernooigezelschap van rond 1470 neerzet. Ik heb er alle vertrouwen in dat het dan goed gebeurt.
Afgelopen week ontving ik van het museum een uitnodiging voor de opening van Toernooiridders die die verwachting toch een beetje op losse schroeven zette. In de bus viel een vaal geel velletje, de tekst vormgegeven in het Old English gotische font met als illustratieve elementen twee toegewende, knullig getekende en van fake heraldiek voorziene toernooiriddertjes en een foto van een zeer vaag opgedrukt rood lakzegel, het geheel gevat binnen een in grijsblauw gedrukte rand met een blad motiefje.

Ik moest direct denken aan die diploma's die in tv-series of films altijd bij Amerikaanse artsen of geleerden aan de wand van hun spreek- of werkkamer hangen. Of die je via spam of het internet voor bedragen vanaf $ 99,95 worden aangeboden "omdat je het verdient". Voorbeeldje:

Had dat nou niet anders gekund? Met wat moeite had het er wel middeleeuws uit kunnen zien, of juist niet. Er zijn bijvoorbeeld genoeg recente foto's van de jongens van HEI om er een mooie plaat op te zetten. Of de vormgever had zich kunnen verdiepen in de echte middeleeuwse belettering, al is dat voor de leek meestal niet zo duidelijk. Het werkt niet om een 17e eeuwse en latere zegelpraktijk - in de 15e eeuw hingen zegels aan perkamenten of zijden staarten aan het document - te combineren met Renaissance randen met een Jugendstil vormgeving (ca 1900) en moderne gestileerde riddertjes te paard met een schild dat niet klopt met de heraldiek van het paardendek.

Rode en blauwe ruiten in één wapen zijn trouwens op zich al onheraldisch, maar moeten wij ook nog denken dat de ridder met het in goud en rood geschuinde schild een telg van de families Abbadessa, Von Craigher of Hilpoltstein is? Of wil men hier Jan van Duvenvoirde mee aanduiden?

Ik hoop nu maar dat de uitnodiging niet typerend is voor de rest van de vormgeving van de tentoonstelling, want dan ga ik daar weer heel verdrietig rondlopen. Ik ben ook een beetje bang voor wat ze met de heraldiek hebben gedaan. Het bovengenoemde voorbeeld van het riddertje maakt me er niet gerust op. Als ik lees: "Aan de muur hangen alle familiewapens en helmtekens van de deelnemende families", dan hoop ik in stilte dat Arne en zijn mensen hier de hand in hebben gehad en dat het tenminste gaat om schilden met wassenaars en palen van vair.

OK, dat is vaktaal: de Van Duvenvoirdes voerden drie zwarte liggende halve manen op een geel veld en de Van Haeftens drie palen (rechtopstaande strepen) met witte en blauwe klokjes die ruggetjes en buikjes van de grijze eekhoorn voorstellen, welk bont in de middeleeuwen vair werd genoemd, op een rood veld met daarboven nog een geel schildhoofd, een strook die ongeveer het bovenste kwart van een schild inneemt. En daar staat dan nog een zwarte barensteel in.

Ik ben heel benieuwd.

Nepkasteel

2010-01-10T04:53:00.000-08:00

Ik moet altijd een beetje grinniken als ik kasteel De Haar zie. Het is zo'n Disney-achtig bouwsel dat je het gewoon niet serieus kunt nemen. Als je het binnengaat blijkt het daarbij een nogal ouderwets ingerichte ca 1900 villa te zijn, waar je zo een Britse lord en zijn gezin in zou verwachten te zien. Ik ben ook wel eens in de keukens geweest, voor de restauratie, en dat was werkelijk bijzonder: jugendstil tegeltjes, veel koper en antieke gas- en waterleidingen. Kortom, het heeft eigenlijk niets middeleeuws, behalve het silhouet en dan nog...

Voor mij heeft het ook een flinke knauw gekregen toen het ging fungeren als achtergrond voor zulke evenementen als Elf Fantasy Fair en Ridders van de Haar (al was het toernooi van HEI bij de laatste gelegenheid natuurlijk gewoon leuk en goed gedaan). Dergelijke spektakels trekken een soort van ambiance van kooplui en een bepaald publiek die het concept historisch evenement alleen nog maar verder aantasten. In plaats van een fin-de-siècle edelmansbuiten wordt dan namelijk gedaan of het een middeleeuws slot is en vliegen de ridders en jonkvrouwen je om de oren. Het is dan bepaald geen goed voorbeeld van een mogelijkheid om nu eens te weten te komen hoe het op een echt kasteel toeging. Nou is dat bij zo goed als geen enkele kasteel in Nederland mogelijk, want ze hebben allemaal te lijden gehad onder latere toevoegingen, bedenkelijke restauraties en neo-gotisch versiersel, maar toch.
Dit weekend stond er in Trouw een wandeling rond het kasteel beschreven onder het kopje 'Volmaakt nepkasteel' in de rubriek 'Wandelen met je ouders'. Het viel de journalist op dat je al rondlopend met "het machtige kasteel" steeds op de achtergrond automatisch "een ridderlijk of jonkvrouwen-gevoel" kreeg. Hij vervolgt met: "sommige kinderen kunnen alleen nog maar galopperen als een paard, als ze door het park gaan". Ik ken dat gevoel nog van heel lang geleden. Ik werd ook altijd opgewonden van kastelen, en eigenlijk nog steeds. Maar ik kijk er uiteraard nu wel wat anders tegenaan dan toen. Al heb ik mijn droom van toen, ridder zijn, inmiddels al lang waargemaakt, het gevoel blijft toch. Ik, als visueel ingesteld persoon, zie als het ware de inrichting zoals die toen was en de mensen die erin woonden en werkten voor me oprijzen. Zeker met wat ik nu weet over de middeleeuwen.
De moderne bezoeker van kastelen heeft die voorkennis natuurlijk meestal niet, maar wat ik het ergst vind is dat de jeugd ook niet geholpen wordt te leren hoe het daar vroeger toeging. Nog steeds wordt de grootst mogelijk onzin verteld over het gebruik van de ruimtes, de mensen die er woonden en hun dagelijkse werkzaamheden. Om over de verkeerd begrepen spreekwoorden over ridders enzo maar te zwijgen. Ik zwijg trouwens het liefst maar helemaal over ridders, of jonkvrouwen. En die jeugd wordt, in het krantenartikel, dan aangeraden om een boek te kopen als Handboek voor ridders van Sam Taplin.

Ik heb dat boekje wel eens besproken en er toen geen spaan van heel gelaten (http://www.scapreel.nl/html/Recensiearchief.html#anchor905168, ga naar 12 Alweer die vechtjassen), maar ik zie het nog steeds overal liggen. Nu had ik niet de illusie dat mijn recensies boeken uit de winkels verwijderen, maar je zal als jongetje maar opgezadeld worden met de onzin die hier in staat. Dat kost je jaren om overheen te komen. En die kinderen horen al zoveel onzin over ridders en kastelen op school.
Afijn, ik moet maar eens een kinderboek gaan schrijven dat in de echte middeleeuwen speelt.

Waarom Tiecelin?

2010-01-08T11:17:00.000-08:00

Enkele van mijn lezers en volgers van dit blog hebben me gevraagd om uit te leggen waarom ik die naam heb gekozen. Voor de niet ingewijden: Tiecelin is de naam van de raaf in de fabels van Reynaert de Vos. Al in de oudste middelnederlandse versie (13e eeuw, geschreven door Willem die Madocke maakte) komt hij voor:

    Deser tale hevet Tiecelin vernomen
    Ende vloech danen dat hi se comen
    Ende hi vant die drie ghesellen.
    Nu hoert, wat hi hem sal tellen.
    Hi sprac: 'Keytive, wat doedi hier?
    Reynaert es meester bottelgier
    Int hof ende moghende utermaten.
    Die coninc heeftene quite ghelaten
    Van alle sineniet mesdaden
    Ende ghi zijt alle drie verraden.
    Isengrijn began andwoerden
    Te Tieceline met corten woerden:
    'Ic wane, ghi lieghet, heere raven.'

Het is hier duidelijk een raaf, hoewel men in het buitenland dezelfde vogel dikwijls een kraai noemt. De raaf, nu, is al sinds ca 1980 mijn heraldisch 'devies'. Ik baseerde hem toen op de beide raven van Odin/Wodan, genaamd Hugin en Munin, waarbij de eerste staat voor geheugen, herinnering (hugin is hetzelfde woord als geheugen) en het tweede voor begrip, hersens (Engels: mind, welk woord ook etymologisch daaraan verwant is). Ik heb de raaf in mijn devies omziend gemaak om te laten zien dat hij terugkijkt in het verleden en ziich zaken herinnert. De vogel werd ook het symbool van mijn rond die tijd opgerichte heraldisch atelier De Raaf.

Vele jaren later begon ik met onderzoek naar de in 1421 verdronken Grote Waard in het kader van de studie middeleeuwse geschiedenis. Ik stuitte op bepaalde nogal aparte zaken in een onderdeel daarvan: de Tieselenswaard. Ik heb over die eigenwijze kleine waard mijn master thesis geschreven en ben er op afgestudeerd. In die waard lag overigens het dorp Tieselenskerke. Pas toen me gevraagd werd wat die naam betekende viel bij mij het kwartje: het dorp en de kerk zijn rond 1100 door een invloedrijke ontginner, genaamd Tieselijn, gesticht en de waard is rond 1280 genoemd naar dit oudste dorp erin. Ik weet niet wie die Tieselijn was, maar de naam komt rond die tijd meer voor. Niet veel, en voornamelijk in Holland en Vlaanderen, maar de connectie ligt er. Let wel: dit is dus ruim 100 jaar voor de fabel, of het epos, Van den vos Reynaerde, werd opgeschreven. De raaf heet mischien zelfs om een nu geheel vergeten en niet meer terug te vinden reden Tiecelin. We weten het niet.

Inmiddels is het dus wel toevallig dat ik al sinds de jaren zeventig door raven gefascineerd ben (de Tower in Londen), hem tot devies heb verkozen en bijna 30 jaar later een scriptie schrijf over een stuk Zuid-Hollandse polder dat dezelfde naam heeft als de ijdele, maar niet zo erg naïeve raaf (hij raakt slechts vier veren aan Rein kwijt en niet zijn leven) uit de Reynaert verhalen. Dat vond ik nogal verbazingwekkend en toen ik dan ook een blog begon en een naam zocht, en een avatar, nam ik diezelfde raaf weer op. Hij is overigens ook weer het beeldmerk van mijn heropgerichte heraldische atelier De Raaf.

Nijmeegse ergernis

2009-12-28T11:22:00.000-08:00

En nou doe ik het nooit meer! Ik ga niet meer naar tentoonstellingen die je niet mag missen en waar dus de duvel en z'n ouwe moer op af komen. Ik dacht nog: maandag is vast een rustige dag. Maar met nog maar vijf dagen te gaan is de Katharina van Kleef expo in Nijmegen een trekker voor de laatkomers en omdat het toch kerstvakantie is... U begrijpt het wel. Het was druk. Dat betekent rijen bij de vitrines met losse miniatuurbladen, en waren de mensen nou nog een beetje sociaal... Nee hoor. Stel u voor, de eerste zaal met de plaatjes uit het echte getijdenboek; de rij wordt langzaam langer want er zit niet veel beweging in. Wat blijkt? Ongeveer tien koppels voor me staat een 'cultuurliefhebbersstel' dat (en ik heb het getimed) omstreeks vijf minuten over elke miniatuur doet. Niet alleen dat, maar ze discussiëren over alles wat erop te zien is, staan nonchalant tegen de wand geleund en nemen allerlei andere interessante houdingen aan en hannessen met de loups die naast de plaatjes hangen, onderwijl het modieuze lappen over hun schouders herdraperend. Ze hebben geen enkele belangstelling voor wat er achter hen gebeurt en en vóór hen zijn zeker vier vitrines onbezet. De rij groeit steeds verder aan en staat zo goed als stil. Als ik door de zaal roep: "Kan het een beetje vlugger?" kijkt de heftig opgemaakte en duur gekapte dame even verstoord om, maar gaat ijzerenheinig verder met verkondigen wat ze allemaal ziet. Ik noem het asociaal. Mensen om me heen zouden aanvankelijk zo ver niet willen gaan maar zijn het op den duur wel met me eens. Na een drie kwartier in de rij en in het geheel vijf of zes miniaturen heb ik het wel gezien en loop naar de open vitrines en kijk nog even rond. De ergernis is echter te heftig en ik heb er nu echt genoeg van. Ik been nog door de volgende zaal en hang nog wat rond in de winkel, maar ik heb het helemaal gehad.

Aan de museum directie zou ik de volgende bezichtiging-van-zeldzame-miniaturen-etiquette willen voorstellen:

1 Respecteer de bewegingsruimte van mensen voor en na je; het is niet leuk constant aangestoten en geduwd te worden.

2 Lees niet hardop wat er in de begeleidende teksten staat; we kunnen tegenwoordig allemaal zonder geluid te maken lezen.

3 Blijf niet langer dan ongeveer een minuut voor elk plaatje staan: langer is echt niet nodig; meer is er echt niet op te zien.

4 Als je met z'n tweeën bent: ga niet tijdens het kijken in discussie met je partner en ga geen lange uitleg over wat er te zien is geven: wacht tot je de tentoonstelling gehad hebt en neem er desnoods de catalogus nog eens bij in een café of thuis.

5 Museum: zorg ervoor dat er suppoosten in de zalen met de rijen zijn zodat die ze een beetje kunnen doorschuiven.

Bij de Gebroeders van Limburg tentoonstelling, toen je met een bepaald aantal mensen tegelijk in de ruimte waar de miniaturen hingen mocht, werkte het beter. Maar toch voel ik me in dit massa gedoe niet op m'n gemak. Dat zal mijn hangup wel wezen, maar ik heb de afgelopen 40 jaar de nodige supertentoonstellingen gezien en het was steeds hetzelfde. Ik heb me steeds voorgenomen dat dat dan de laatste was, maar ik trap er toch steeds weer in. Ik wilde dat ik wijzer was.

Het was allemaal best mooi hoor, maar na 20 van die plaatjes heb je het wel gezien. Wat er verder museum-technisch mee gedaan werd was minimaal. De kostuums aan het begin waren om te huilen, de archeologische aankleding was erbij gesleept (minder bij de keuken van Katharina, maar dat was dan ook wel weer een hele voorspelbare zaal) en laten we eerlijk zijn: het was eigenlijk nogal saai. Voor mij was het duidelijk; op den duur koop ik de catalogus wel bij De Slegte, en als ik de miniaturen snel wil zien kijk ik wel in mijn eigen facsimile uitgave van het getijdenboek uit de late jaren zestig. Ik ga niet meer naar dergelijke publiekstrekkers; ik erger me alleen maar.

Wapenverbetering?

2009-12-27T05:39:00.001-08:00

Af en toe kom ik aardige ontwikkelingen tegen op het gebied van de zogenaamde corporatieve heraldiek. Meestal gaat het dan om gemeentewapens die veranderen in wat de goegemeente 'logo's' noemt. Technisch gezien zijn het dat niet want een logo is een woordmerk, opgebouwd uit al of niet verbouwde letters. Deze gemeentemerken zijn echter gevormd uit krullen, golven en andere min of meer abstracte vormen. De correcte naam hiervoor is beeldmerk of, sjiek op z'n oud-grieks, 'icon'.
Ik schrijf dan wel 'aardig' maar in wezen bedoel ik dan dat zo'n gemeente-icon nou niet het meest smaakvolle soort grafische vormgeving is. Als je, zoals ik, de vorige maand zo'n 220 gemeentelijke websites hebt bekeken dan kom je erachter dat al die icons op elkaar lijken en dat ze, volgens de makers, ook allemaal hetzelfde zouden betekenen. Woorden als 'dynamisch', 'communicatief', 'modern', etc. worden hierbij gebezigd. Inmiddels verdwijnt het gemeentewapen ergens naar een verre pagina op de site, zodat je via cultuur of historie en het linkje gemeentewapen en -vlag pas informatie daarover krijgt. En toch is het wapen juist het teken waar een gemeente zich echt mee kan onderscheiden want er is er geeneen hetzelfde. Helaas is de vormgeving van die wapens dikwijls niet erg modern van uiterlijk, dus de reclamebureaus hebben soms wel een punt dat het eerder een ouderwetse, zelfs oubollige, uitstraling heeft. En dat is iets dat geen enkele moderne gemeente wil. Men vergeet daarbij dat moderne heraldici daar een heleboel aan kunnen doen, maar daar gaat het nu even niet over (zie bijv. www.atelierderaaf.nl).

Vorige week viel de nieuwe Kasteelkatern in de bus en daar stond een wapen in van een ander soort corporatie: een commercieel bedrijf, genaamd Heritage Partnership. Zie boven. Heraldisch beschreven is het een blauw schild met een groene schildvoet, waarop een naar boven toe verjongende zilveren paal staat, die leidt naar de poort van een zilveren burcht die op de scheiding van veld en schildvoet staat. Hij lijkt vergezeld van een omgewende griffioen en een eenhoorn, beide van zilver. De paal verbeeldt waarschijnlijk een perspectivisch weergegeven weg die als een oprijlaan naar de poort leidt. De beide fabeldieren zijn erg klein en vooral de griffioen is bina niet te herkennen als zodanig. Het blauw van het veld is veel te donker en paarsig: heraldische kleuren zijn veel helderder en sprekender. Ook is de combinatie van een blauw veld en een groene schildvoet eigenlijk tegen de heraldische kleurregels.
Het is niet ongewoon dat bedrijven die een zekers status willen uitstralen in hun presentaties naar buiten gebruik maken van prestige symboliek en heraldiek is daar een veel gebruikt middel voor. Voor HP is dat niet zo vreemd, het presenteert zich als een faciliterend bedrijf dat eigenaren en beheerders van monumenten, vooral van kastelen en ook landgoederen, maar ook kerken, van dienst wil zijn met een compleet plan van aanpak voor het restaureren, beheren en commercialiseren van oude gebouwen. Daar doen ze goed werk mee (zie bijvoorbeeld de toren in kasteel Montfort, de Slangenburg, de Minderbroederskerk in Roermond, etc.) en een kasteel als heraldische symbool is dan niet verkeerd. Ik vroeg me wel af waarom die petieterige beestjes nog in het schild moesten, want dat maakt het wapen er niet helderder op. Het is echter een feit dat de gemiddelde leek op heraldisch gebied graag een 'vol' wapen heeft, want hij denkt dat dat 'adellijk' staat. Dat is echter gebaseerd op de late, 17e en 18e eeuwse, adel die graag zoveel mogelijk kwartieren in een schild propte om maar te laten zien hoe sjiek ze waren. Zij hoefden niet meer met een direct herkenbaar teken op hun schild het strijdgewoel in; de wapenkunde was een papieren heraldiek geworden.
Het kan dus wezen dat het reclamebureau dat HP dit wapen 'aansmeerde' van die gedachte uitging, want bij het doorkijken van de site vond ik uit dat er een eerder beeldmerk met een aanzienlijk eenvoudiger wapen bestond. Zie het eerste beeld van de documentaire op de website van HP: www.heritagepartnership.com/

Hier is ook weer de zilveren burcht in het blauw (een beter blauw, maar nog lang niet helder genoeg) te zien en de groene schildvoet. Daarin was toen echter eerst een golvende zilveren dwarsbalk te zien, die waarschijnlijk de Maas moest voorstellen (het bedrijf is in Roermond gevestigd) en geen nogal onheraldisch perspectivisch stuk. Verder zijn er geen mini-griffioen en -eenhoorn te zien. Het was dus een veel eenvoudiger en ook mooier wapen dan nu. Het had minder pretenties en was ondanks het, kleine, vergrijp tegen de kleurregel een goed en verantwoord wapen.
Is men overstag gegaan door de argumenten van het reclamebureau? Vond men het zelf wat te kaal? Andere redenen? In ieder geval is hier geen deskundige ingeschakeld, want die had dit wel voorkomen. Voor een bedrijf dat er prat op gaat dat het alleen met de beste vaklui werkt als het gaat om het restaureren van monumenten is het in mijn opinie een behoorlijke slordigheid om dat bij het verbeelden van het eigen imago juist niet te doen. Het is maar goed dat het publiek niet zo bekend is met de regels en gebruiken van de heraldiek, want anders zouden ze al op het eerste gezicht onbetrouwbaar lijken. "You never get a second chance to make a first impression," zoals Marijke Helwegen altijd zegt. Mijn eerst indruk was dat HP het zoveelste parvenu bedrijf met nep-heraldiek als visitekaartje was. Het zal ze moeite kosten mij van het tegendeel te overtuigen.

Muiderslot waan

2009-12-23T12:01:00.000-08:00

Vanmorgen stond in onze krant een stukje van een redacteur die waarschijnlijk met haar kinderen één van de nieuwe routes is gaan doen: de Toren- of de Ridderroute in het Muiderslot.

Ik ben altijd weer nieuwsgierig naar wat kastelen doen om publiek te lokken. Nou, het huis te Muiden heeft uitgepakt. De kinderen kunnen zich verkleden als ridder of jonkvrouw: respectievelijk een mi-parti mouwloos hes en een caproen en een roze jurk met een puntmuts. Oftewel de traditionele outfit van de moderne middeleeuwer/middeleeuwse. Bij de Torenroute wordt net gedaan of de 'vijand' voor de poort staat en de kinderen moeten dan de verdediging organiseren en hebben de beschikking over zwaarden, handbogen, hellebaarden (uitgevonden in Zwitserland ca 1320 en pas in de 2e helft van de 14e eeuw in de Nederlanden bekend) en stenen kogels. Ze kunnen dat allemaal doen vanuit kamers die zulke namen hebben als de Herautenkamer, de Muurwachters- en de Brugwachtersverblijven. Intussen krijgen de kinderen informatie over hoe sociaal bewogen graaf Floris V was, dat zijn gevolg in kleine bedsteden sliep en at aan lange tafels. Let wel, dit zijn de interpretaties van een journalist, dus of dit ook zo verteld wordt in de begeleidende gids is de vraag. Het is echter niet onwaarschijnlijk dat ze dat boekje als leidraad voor haar stukje heeft gebruikt. Die bedsteden lijken me uit de 17e eeuwse inrichting van het kasteel stammen, want die bestonden in de middeleeuwen nog niet. Gezien de illustraties op de website van het kasteel is de leeuw op het wapen van Floris ook uit die tijd afkomstig (http://www.muiderslot.nl/boek.aspx), want die hebben ze in een Floris-biografie geplakt in miniaturen afkomstig uit het Manesse Handschrift uit 1305-1325. En dat terwijl ze elders op de site het oudste voorbeeld van het wapen van Holland uit het Alfonso Psalter (ca 1285) hebben staan.
Deze paar voorbeelden tonen al aan dat er in detail nogal wat mis is in de informatievoorziening over de tijd van Floris V (1254-1296). En dat wordt alleen maar erger als de journalist vertelt dat in één van de kamers films over Floris te zien zijn, waaronder "als bekendste de tv-serie met Rutger Hauer." Laat dat nou een serie zijn die over ene Floris van Rozemont ging en dat het verhaal zich afspeelde in of rond 1515 tijdens de Gelderse oorlog.
Ze sluit nog af met de mededeling dat de echte graaf Floris "eindigde in een kerker onder de Oostertoren van zijn eigen kasteel." Buiten het feit dat hij slechts tussen de avond van 23 juni 1296 en de ochtend van 27 juni, dus in het geheel vier nachten, doorbracht in het kasteel (waar is niet bekend, maar dat het een kerker was in onwaarschijnlijk, die waren er nog niet; hij zal in een torenkamer hebben gezeten) is hij natuurlijk, volgens de bronnen, buiten, op de weg naar Muiderberg vermoord.
Overigens het filmpje van SchoolTV waarop dit allemaal te zien is, is ook de website van het Muiderslot te zien: http://www.muiderslot.nl/route.aspx?ridderroute. Het is de enige authentieke weergave van deze gebeurtenis die ooit op tv en in films te zien is geweest. Acteurs, figuranten, paarden, perfect laat 13e eeuwse kleding en props zijn dan ook door tScapreel geleverd en ondergetekende is er ook nog in te zien in zijn rol van hooiende en achtervolgende boer.

Toestanden

2009-12-21T10:53:00.000-08:00

Vanmorgen werd ik door een obituary in Trouw weer eens met de neus op de 'feiten' gedrukt. Een overledene keerde, na tot zijn tiende opgegroeid te zijn in Den Haag, terug naar het ouderlijk nest: Sittard. "We werden teruggeworpen in de middeleeuwen". We spreken over 1933 en de man schreef het op in ca 2004. Sittard werd beschreven als een dorp met alleen maar kleine boeren die "opgesloten (zaten) in carré-vormige gebouwen rond de mesthoop voor hun keukenraam, vergeven van kwaadaardige vliegen." Met andere woorden: de middeleeuwers waren eenzelvige boeren met een mesthoop vol vliegen naast de keuken. Of er nog meer aan de hand was in het Limburgse stadje waardoor het op een middeleeuws idem leek, wordt niet in het artikel behandeld.
Inmiddels is er weer een 'toestand' aan het beeld van de middeleeuwen toegevoegd: zonderlinge smeerlappen. Het is niet nieuw, dat beeld. Ik heb elders (Millennium 22-1 (2008) 68-91) al opgemerkt dat het idee dat middeleeuwse steden vuilnisbelten en mesthopen waren gebaseerd is op verkeerde interpretatie van bronnen. De overledene, in zijn biografie, gaat er vanuit dat het leven in het plaatsje waar de familie vandaan kwam in de eerste helft van de twintigste eeuw lijkt op dat van voor 1500. De man is geen historicus, dus hij kan vergeven worden voor zijn aannames, maar zelfs historici denken dat het in de middeleeuwen een grote troep was. Dat is kwalijk. Natuurlijk is een groot dorp waar iedereen turf en hout stookt, waar pleeën boven beerputten op het achtererf staan, waar waterputten niet altijd vrij van besmetting uit de grondlagen eromheen waren, waar bepaalde ambachten nu eenmaal niet reukloos waren, geen rozentuin. Maar dat is ons moderne dorp en onze hedendaagse stad ook niet. Buiten dat ook een middeleeuwer klaarblijkelijk (en dat blijkt dus uit de stedelijke keuren of 'politieverordeningen') niet graag in de stank zat en ook graag zijn drinkwater schoon hield, is het algemeen menselijk om je buren niet lastig te vallen met je vuil. Voor de verwerking daarvan zoek je een oplossing en als gemeenschap stel je daar, in goed overleg, bepaalde regels voor op. Dat is niks nieuws, het is in pre-middeleeuwse tijden al gedaan en ook nog opgeschreven. En in de middeleeuwen was het niet anders. Er was vast wel eens een asociaal die tegen die regels zondigde, maar de meeste mensen deden gewoon braaf hun best om hun buren niet tot last te zijn. Slechts als de samenleving in de war raakte door epidemieën of oorlog vonden er excessen in de hygiënische stadshuishouding plaats vanwege gebrek aan mankracht of ruimte. Trouwens, de weinige bewaard gebleven vonnissenboeken laten zien dat overtredingen van de regels op hygiëne nauwelijks voorkwamen.
Dit onderdeel van de middeleeuwse toestanden is daarom niet op de periode voor 1500 toe te passen, dat negentiende- en twintigste-eeuwse boeren in Limburg hun mesthoop onder het keukenraam hadden en daarom vliegen op hun voedsel riskeerden is de middeleeuwen niet aan te rekenen, eerder die gebrekkige ideeën over hygiène in die tijd. Ik vraag me af of een middeleeuwse boer dat zou hebben gedaan. De keuren zeggen in ieder geval dat mesthopen niet op de openbare weg mogen liggen en op het erf van degene wiens dieren ze produceren horen. Aangezien gewone middeleeuwers geen aparte keukens kenden maar in hun huiskamer kookten, is het niet waarschijnlijk dat zo'n mesthoop naast de achterdeur lag. Hij zal eerder in de buurt van stal of hok gelegen hebben en die stonden, traditioneel, achterop een erf.
En of middeleeuwers zo eenzelvig waren? Kleine gemeenschappen staan bekend om hun grote sociale controle, dus een, benauwende (?), solidariteit mag verondersteld worden. Hoewel de middeleeuwen voor de negentiende eeuw waren betekent dat niet dat als het toen al zo erg was het zo'n 1500 jaar eerder wel helemaal erg zou zijn geweest.

Middeleeuwenbeeld.

2009-12-17T10:47:00.000-08:00

Vandaag weer de hele dag bezig geweest met de middeleeuwse kant van de basisschool geschiedenismethoden. Daarvoor zat ik in de mediatheek van een PABO in Den Bosch (omdat de Dordtse verdomd ongastvrij was). Als ik het al niet vermoed had is me nu wel heel goed duidelijk geworden wanneer het verknipte beeld van de middeleeuwen begon; op de lagere school. En dan voornamelijk door de getekende plaatjes in de lesboekjes. Die hadden wij vroeger niet, hoogstens wat schoolplaten en de zwart-wit tekeningen van Tjeerd Bottema. Die hebben natuurlijk ook hun invloed gehad over hoe mijn generatie die periode zag, maar de zeven methoden voor het basisonderwijs en de zes voor het voortgezet onderwijs bevatten een veelvoud van, gekleurde, afbeeldingen van middeleeuwse kastelen, ridders, kloosters en steden. En geen is correct! De grootste fouten worden gemaakt in de weergave van kleding en wapenrusting, maar ook huizen, interieurs, banketscenes in kastelen en schrijfateliers in kloosters zitten vol met anachronismen en regelrechte blunders.
De teksten zijn voor een groot deel acceptabel, maar uiteraard voor de leerlingen tot 12-13 jaar, niet erg diepgravend. Er staan echter ook, op dezelfde misverstanden en cliché-beelden gebaseerde, verklaringen voor middeleeuwse gebruiken en gebeurtenissen in die de plank volkomen mis slaan. Zo is het de schrijvers meestal niet duidelijk hoe een laat-middeleeuwse Nederlandse stad werd geregeerd, of hoe de opleiding tot ridder of gildemeester in elkaar zat. Je zou toch verwachten dat de schrijvers hun vakliteratuur daar eens op nageslagen hadden. Dat blijkt niet het geval.

En als die tekenaars Archeon gebruiken als inspiratie voor het tekenen van Nederlandse stadshuizen (de meeste zijn op Engelse of Duitse voorbeelden gebaseerd, en dat geldt ook voor kastelen) dan doen ze het nog verkeerd. Ik word daar niet blij van. Afijn. Mijn rapport krijgt langzamerhand vorm en het ziet er naar uit dat mijn knuppel heel hard in het hoenderhok van de schoolboekenschrijvers en -uitgevers terecht gaat komen.

Dorpsverpesting

2009-12-14T04:25:00.000-08:00

Gisteravond Freek gezien op de VPRO. Hij vertelde op zijn bekende manier over zijn vroege jeugd in het piepkleine stadje Workum (FR). Naar het eind toe waste hij de aanwezigen in het lokale 'dorps'huis de oren over wat ze met 'zijn' Workum hadden gedaan sinds de jaren '50. Bekend verhaal natuurlijk, maar het kwam, denk ik, wel hard aan bij de aanwezigen. Het klonk ook echt gemeend. Maar was het terecht dat die mensen te verwijten? Of was het misplaatste nostalgie? Of zelfs gewoon nostalgie? Als ik naar mezelf kijk en bedenk hoe het dorp van mijn jeugd is meegesleurd op de golven der vooruitgang dan kan ik het alleen maar met Freek eens zijn dat het er niet meer uitziet. De vraag is echter of het vroeger dan wel zo mooi en goed was. Hij noemde nog het feit dat de zwakbegaafden 'toen' gewoon in de samenleving meededen en schillen ophaalden of onkruid tussen de straatstenen uithaalden. Zo ging het vroeger bij ons ook: Broertje werd gewoon thuis opgevangen (al ging hij op den duur wel naar de sociale werkplaats in Dordrecht) en toen hij een gemotoriseerde rolstoel moest lapte het hele dorp voor hem. Herremannegie liep bij elk volksfeest voor de muziek uit en werd daar niet om uitgelachen. Die jongen van de Stationsweg stond als het mooi weer was buiten voor hun huis fonteinen van krantenpapier te scheuren. Tegenwoordig, zei Freek, worden ze opgesloten in een inrichting. Solidariteit, gezelligheid, je kon je deur open laten staan en je fiets hoefde niet op slot. Jaja, maar over de benauwde, door zuilen gekleurde samenleving, die veel ellende heeft gebracht aan de mensen die uit de boot vielen of wilden vallen, hebben we het maar niet. Die verhalen sparen we op voor bestsellers als Knielen op een bed van violen of Terug naar Oegstgeest. En Maarten 't Hart kan al jaren aardig van zijn vroegere ellende rondkomen. Geïnstitutioneerde jeugdtrauma's, zullen we maar zeggen.
Er is natuurlijk veel natuurschoon verpest en volgebouwd, veel moois afgebroken en elk dorpscentrum heeft nu zijn Blokker en Super de Boer in plaats van schattige kleine winkeltjes waar je kon poffen en uren allerlei dorpsroddel aan moest horen. Nee, het was echt niet allemaal leuk rond het tuinpad van m'n vader, en dat is het nu nog niet. Maar nu heeft wel bijna iedereen koud en heet stromend water, een badkamer, wasmachine, tv en stereo, één of meer pc's en de mogelijkheid om echt op vakantie te gaan. En daar krijg je nog vakantiegeld voor ook.
Ik kan nostalgie wel volgen, maar je moet je er niet op blind staren.

Jacobaaaa!!!

2009-12-13T10:54:00.000-08:00

Ik had er eigenlijk nog niet over willen beginnen, maar dat boek van Van der Vlugt (zie hiernaast) zit me zo hoog dat ik het toch maar doe. Dit is een oproep voor iedereen die in de late middeleeuwen geïnteresseerd is: lees allemaal het boek over Jacoba van Beieren van Antheun Janse (zie ook hiernaast). Klassiek geval van grafelijke herkenning: zij en Floris V zijn de enige middeleeuwse personen van edele afkomst die in het geheugen van ontelbare Nederlandse ex-leerlingen zijn blijven hangen. Waarom weet een jaar na het eindexamen niemand meer, maar Floris werd door 'zijn eigen edelen' vermoord (altijd goed om in de herinnering te blijven) en Jacoba gooide na drinkgelagen de naar haar genoemde kannetjes in de slotgracht van Teilingen. Oh ja, en ze stierf jong na vier echtgenoten versleten te hebben. Tragisch toch?

Er zijn boeken vol geschreven over beide vorsten van Holland. Jacoba heeft daarbij nog de beste pers. Zelfs de meest geharde historici, o.a. Janses eigen leermeester H.P.H. Jansen, maakten van haar een pittige tante die meermalen het heft in eigen handen nam en die een fatale uitwerking had op haar echtgenoten. Jong weduwe, zou ze de twee volgende hebben ingeruild voor een beter exemplaar - de Story is er niks bij - en haar laatste was zelfs een geheim huwelijk uit liefde geweest. Voeg daarbij een ontsnapping in mannenkleren uit een streng bewaakt kasteel en het persoonlijk aanvoeren van haar troepen tegen de boze Bourgondische hertog die haar landen af wilde pakken en je hebt de ingrediënten voor een soap in handen.
Antheun Janse laat daar geen spaan van heel. Hij laat, heel kalm, zien waar eerdere geschiedschrijvers zich hebben vergist, dingen over het hoofd hebben gezien en gewoon te weinig hebben doorgevraagd. Dan komt er een heel ander beeld naar voren. Jacoba (pion) heeft haar hele leven aan de leiband gelopen van haar moeder (dame), de gewiekste Margaretha van Bourgondië, tante van Filips de Goede, en was volkomen afhankelijk van wat haar raadsheren en verdere familie voor haar bedisselden. Haar echtgenoten stierven of te vroeg, of waren niets nut, of een onverantwoordelijke macho of een slimme opportunist. Ze bracht zelf weinig in, was uit op plezier maken en een luxe leven leiden en had geen oog voor de politieke realiteit in haar landen. Ze heeft nooit haar leger aangevoerd (zie mijn bespreking van Paniek op het slagveld op http://www.scapreel.nl/html/recensies.html (al is ze een keer verzeild geraakt in een gevecht) en dat werd ook niet van haar verwacht. Kortom, ze was een typisch voorbeeld van haar stand; een luxe paard. Ze was zeker geen voorbeeld voor de latere vrouwenbeweging, die in haar een feministe avant-la-lettre zagen die bij de bedreiging van haar erfgoed het heft in eigen handen nam. Niets van dat alles en dat, aan de hand van de originele bronnen, toont Janse dat ook soms bijna dag voor dag aan.
Toch kwam er bijna tegelijk met dit boek een romannetje uit dat het bekende beeld nog eens lekker dik aanzet. We lezen nu ook wat ze dacht en zei en wat andere mensen dan weer terug zeiden enzo. 't Is of je er bij bent. Maar als je dan denkt dat je je in de middeleeuwen bevindt...nou nee. Het is één en al anachronisme en onzin. Ik heb zelden in een boek zoveel gestreept en opmerkingen gemaakt. Volkomen geflipt dus, niet kopen. Koop liever het boek van Antheun, het is meer dan de moeite waard en het kost nog geen € 20,00 en bevat pagina's vol onthullingen in een prettig leesbaar proza.
(nee, ik heb geen aandelen in dat boek of de uitgeverij)

Eerste gekras

2009-12-13T03:31:00.000-08:00

Op mijn website www.scapreel.nl schrijf ik enkele keren per jaar een column, een boekrecensie en sinds een paar jaar ook museumrecensies. Het komt echter nogal eens voor dat ik iets te zeggen heb dat ik daar niet in kwijt kan. Het is te kort, niet geschikt voor een zakelijke site of gewoon te persoonlijk. Ik kan redelijk veel van die korte teksten kwijt in gespecialiseerde internationale fora voor mediëvisten, maar dan nog houd ik dingen over die zelfs daar niet in passen. Kleine historische observaties, herinneringen of kritieken die misschien interessant zijn voor een groter publiek dan alleen de historische specialisten. Je komt er in reguliere recensies ook niet toe om te vertellen wat je allemaal leest en wat je daarvan vindt. Voor al deze onderwerpen is een blog nu juist wel geschikt.
Het is daarom mijn plan om de gewillige lezer op de hoogte te houden wat er in mijn drukke brein omgaat in de dagelijkse praktijk van een zelfstandig historisch onderzoeker en, vooral, kijker. Ik heb nu eenmaal het geluk dat ik als grafisch ontwerper en illustrator ben opgeleid en heb gewerkt, me de schone wetenschap en kunst der heraldiek heb eigen gemaakt, jarenlang binnen het archiefwezen actief ben geweest en ook nog eens de nog steeds bestaande, grootste middeleeuwse levende geschiedenis vereniging heb opgericht. Dat heeft allemaal geleid tot mijn bemoeienis met Archeon, de oprichting van historisch adviesbureau tScapreel en mijn onlangs afgesloten studie (middeleeuwse) geschiedenis te Leiden. Me dunkt dat ik wat te zeggen heb over hoe de (middeleeuwse) geschiedenis op ons huidige heden, nog steeds, inwerkt.
Houdt daarom deze blogspot in de gaten.